P-T

pamflet

pan-Europese krant
Krant die het nieuws over Europa brengt. De weekkrant The European, op 11 mei 1990 gelanceerd door de Britse krantenmagnaat Robert Maxwell, pretendeert Europe’s first national newspaper te zijn, door en voor Europeanen. Het blad heeft echter maar twee correspondenten in Brussel en slechts 35 procent van de totale oplage van 160.000 exemplaren verlaat het Britse eiland. The Times en The Guardian zijn onder invloed van de toenemende europanisering met een Europese editie op het vasteland uitgekomen.

pan
Horizontale of panoramische camerabeweging, van links naar rechts of andersom.

panel
1 Gesprek tussen drie of meer journalisten of deskundigen over een reeks onderwerpen. 2 Groep consumenten die na diepgaande discussie oordeelt over een marketingvraag. Een forum bevat daarentegen meestal deskundigen uit diverse disciplines die oordelen over één onderwerp.

papier
Een dun blad van ineengestrengelde, aan elkaar klevende plantaardige vezels. De belangrijkste grondstof van papier is hout, maar voor een steeds belangrijker deel wordt oud papier gebruikt als grondstof voor krantenpapier. De Volkskrant bestaat voor gemiddeld 20 procent uit gerecycled papier. Verder komt veel pulp voor krantenpapier uit Skandinavië. Die landen eisen dat voor elke boom die verdwijnt, een nieuwe wordt geplant.
Zie ook: Parenco.

papierformaten
De zogenaamde eenheidsformaten, onder welke de DIN (Deutsche Industrie Norm)-formaten in 1918 in Nederland zijn vastgesteld. Hierbij is de verhouding tussen breedte en lengte steeds 1:2 (1,414) omdat ze worden verkregen door het grondformaat van een reeks telkens te halveren; er zijn vier reeksen, de A-, B-, C- en D-reeks; de ‘halveringen’ worden aangeduid met bijvoorbeeld A1, A2, enzovoort. Het bekendste papierformaat is A4: 210×297 mm. (Grafisch Woordenboek)

papyrus
Schrijfmateriaal, gemaakt van kruislings op elkaar geperste stelen van riet; werd gebruikt in het oude Egypte, Griekenland en Rome.

parac

paralinguïstische communicatie
Communicatie door middel van spreektempo en -ritme, accentueringen, volume en articulatie, melodie en stopwoordjes.
Zie ook: metacommunicatie; nonverbale communicatie.

Parenco
De enige Nederlandse krantenpapierfabriek, eigendom van het Duitse papierconcern Haindl.
Zie ook: papier.

parlementaire redactie
Ook: Haagse redactie, parlementsredactie. Deelredactie die het politieke en departementale nieuws verzorgt uit het parlement, de regering en de verschillende ministeries.

Paxman, Jeremy
Sterpresentator van het Britse nieuwsprogramma Newsnight, vindt dat er in de politieke journalistiek meestal een veel te nauwe band bestaat tussen de interviewer en de geïnterviewde. ‘Ik heb het niet zo op journalisten die via het borrelcircuit op de hoogte blijven. Voor mij is minstens zo belangrijk wat er in de pub wordt gezegd als op een borrel in een of andere ambassade. Ik wil outsider blijven.’ Vanuit deze gedachte noemt hij het ‘volstrekt onvergeeflijk’ dat hij zich soms laat verleiden studiogasten bij hun voornaam te noemen. ‘Door zo’n misser voelt het publiek zich meteen buitengesloten.’ (De Groene Amsterdammer, 21 april 1993)
Zie ook: Nieuwspoort.

paskruis
Vooral bij kleurendruk geplaatst kruis- of plusteken om een perfecte kleurenscheiding tot stand te brengen.

paste up

pastei
Drukkersterm voor loodzetsel dat per ongeluk door elkaar is geraakt ofwel ‘in pastei is gevallen’.

pay off
Pakkende samenvatting van de boodschap van een folder in één zin. Kan aanzetten tot alsnog lezen van de eraan voorafgaande tekst. Zorgt ervoor dat de kern van de boodschap blijft ‘hangen’.

pen

penny-a-liner (Eng.)
Iemand die voor een penny per regel artikelen schrijft; (schertsend) reporter. (van Dale, Groot Woordenboek der Nederlandse taal; Den Haag 1970)

perceptie

periodiek

perkament

permanente projectie

pers-, omroep- en telecommunicatierecht
Bijzondere leerstoel aan de Rijksuniversiteit Leiden, in 1992 ingesteld door het Leids Universiteits-Fonds.

pers

persagentschap

persalmanak
Zie: handboek van de Nederlandse pers.

persbericht
Mededeling van een bedrijf, organisatie, ministerie of andere overheidsinstelling, die in het beste geval nieuws bevat of een aanknopingspunt voor een (achtergrond)artikel en in het slechtste, inclusief de mooiste foto’s, in de prullenmand van redacties belandt, omdat ze geen nieuws bevat.
Zie ook: free publicity; nieuwsgaring.

persberichtenservice

persbezoek

persbriefing
Zie: briefing.

persbureau
Bureau dat doorgaans nieuws maar soms ook achtergrondartikelen levert. De belangrijkste zijn het Nederlandse ANP, Engelse Reuter, Amerikaanse AP, Franse AFP en Duitse DPA.

persconcentratie
Reeks van fusies tussen grote uitgeverijen. Sommigen zien hierin een verschraling van de verscheidenheid in de berichtgeving en opinievorming, anderen gaan uit van de visie dat ook winstmaximalisatie op de lange duur gebaat is bij diversificatie.
Zie ook: persfusieregeling.

persconferentie
Bijeenkomst voor de pers, waarop door de organisator een zeer belangrijk nieuwsfeit wordt gepresenteerd. Veel persconferenties, met name in de regio, voldoen niet aan dit criterium. Van belang is dat de pers tijdig wordt uitgenodigd. Een persconferentie mag ook niet te lang duren. Vaak krijgen journalisten aan het begin een persmap uitgereikt.
Zie ook: Nieuwspoort; Perspoort.

perscontacten

persdelict

persdienst

persfusieregeling
Bepalingen bij fusies van dag- en nieuwsbladen. De regeling moet tot doel hebben de pluriformiteit van de Nederlandse pers te garanderen, maar het is tot nu toe nog niet gelukt enig concreet resultaat te boeken. In december 1988 brachten de Mediaraad en het Bedrijfsfonds voor de pers elk een rapport uit over deze kwestie. De Sociaal Economische Raad kwam in maart 1991 met een verdeeld advies. De Nederlandse Vereniging van Journalisten pleit al jaren voor een persfusie controleregeling, omdat een groeiend aantal kranten door fusies in handen komt van een steeds kleiner aantal uitgevers. Na de overname van HDC door De Telegraaf in januari 1993 pleitte de NVJ voor een voorlopige regeling. Het kabinet tracht een oplossing te vinden in zelfregulering door middel van het opstellen van een gedragscode door de uitgevers. Een ontwerp voor een zelfreguleringscode stuurden de uitgevers eind 1992 naar het ministerie van WVC. […]

persgesprek
Zie: briefing.

Persinstituut
Stichting Het Persinstituut, Koningslaan 31-33, 1075 AB Amsterdam.

perskaart
Identiteitsbewijs van een journalist. Beginners hebben nog wel eens het idee dat zo’n kaart hun gratis toegang verschaft tot concerten en voetbalwedstrijden, maar dat is niet het geval.
Zie ook: politieperskaart

persklaar

persknipseloverzichten
Zie: knipselkrant.

persmap
Map met informatie bestemd voor de pers. Wordt vaak aan het begin van een persconferentie uitgereikt. Ook bij openingen, bedrijfsbezoeken, excursies enz. ontvangen journalisten vaak een persmap, soms buitengewoon luxueus uitgevoerd. In de persmap bevindt zich alle relevante informatie. Soms gaat de service zo ver dat er complete artikelen inzitten. Huis-aan-huisbladen en luie journalisten maken gretig gebruik van deze informatie.
Zie ook: free publicity.

persmuseum
Het Nederlands persmuseum werd in 1924 geopend in het Korenmetershuisje te Amsterdam en verhuisde in 1950 naar het Instituut voor Perswetenschap van de Universiteit van Amsterdam en de Nederlandse Persbibliotheek. Zoals bij de meeste musea vormde een particuliere verzameling de basis van het museum, in dit geval van de directeur van Het Nieuws van den Dag. De collectie bestrijkt vier eeuwen persgeschiedenis en omvat onder meer een facsimile van de oudst bekende Nederlandse krant Courante uyt Italien ende Duytschlandt, &c. uit 1618. Adres: Cruquiusweg 31, Amsterdam.

persmuskiet
Zie: journalist (2).

personal identity

personeelsadvertenties
Zie: rubrieksadvertentie.

personeelsblad
Blad voor het eigen personeel van een bedrijf, overheidsinstelling of organisatie met een eigen redactie die soms via een redactiestatuut zelfstandig kan opereren.
Zie ook: bedrijfsjournalistiek.

personeelsjaarverslag

personeelsorgaan
Zie: personeelsblad.

personificatie
Persoonsverbeelding, de voorstelling van een zaak of een begrip als persoon. In de literaire kunst is dit een vorm van beeldspraak; in de journalistiek komt het begrip ook voor, maar dan duidt het op het streven om een abstract idee, proces, generalizering of iets dergelijks aan een concrete persoon op te hangen. Een extreem voorbeeld zijn de artikelen van Janet Cook in de Washington Post over een 8-jarige drugsverslaafde, die haar in 1981 de Pulitzerprijs opleverden. Ze moest de prijs later  teruggeven, toen bleek dat het jongetje niet bestond.

persoonlijke bezoeken

persoonlijke contacten

Perspoort Rotterdam
Rotterdams perscentrum, gevestigd in het World Trade Centre, met terras, interview- en VIP-rooms, werkplekken, leestafel, twee bars, petit-restaurant, zit/werkhoek, lounge/galerie, auditorium (150 zitplaatsen) en technische faciliteiten als video-conferencing. Het idee voor het ‘internationaal communicatiecentrum’ is afkomstig van Jan Goeienbier, hoofd persvoorlichting van de gemeente Rotterdam.

persprijzen
Volgens een inventarisatie door De Journalist in 1989 telt Nederland veertig landelijke persprijzen met een totaal aan prijzengeld van 130.000 gulden, en deze opgave was nog exclusief plaatselijke prijzen. Om sommige hangt een luchtje, want zij belonen PR-achtige publicaties. Bekende prijzen zijn de Prijs voor de Dagbladjournalistiek, Het Gouden Pennetje, de Nipkow-schijf en de Anne Vondelingprijs.

Persraad
Adviescollege van de minister van cultuur ‘in aangelegenheden de Nederlandse pers betreffende’ van 1945 tot 1987, ingesteld door de regering Schermerhorn-Drees. De Persraad heeft mede de stoot gegeven voor de oprichting van het Bedrijfsfonds voor de Pers. Zie verder: Dr. Maarten Schneider en Dr. Joan Hemels, De Nederlandse krant 1618-1978, Baarn 1979.
Zie ook: Mediaraad.

persreis
Zie ook: free publicity.

persrelaties

persstop

perstafel

persuasieve voorlichting

Persunie
Persdienst van Stichting Pers Unie, opgericht in 1964 door zes katholieke dagbladen, in zekere zin als voortzetting van de in 1945 opgerichte Stichting Unitas. In 1968 sloten twee niet-katholieke dagbladen zich aan. De Persunie heeft een gemeenschappelijke parlementaire redactie en binnen- en buitenlandse correspondenten.

persvertegenwoordiger

persvoorlichter

persvoorlichting

persvrijheid
In artikel 7 lid 1 van de Grondwet vastgelegde uitingsvrijheid: ‘Niemand heeft voorafgaand verlof nodig om door de drukpers gedachten of gevoelens te openbaren, behoudens ieders verantwoordelijkheid jegens de wet.’ Het VN-verdrag voor de Rechten van de mens, dat in 1979 door Nederland werd geratificeerd, zegt het nog iets duidelijker: ‘Een ieder heeft het recht op vrijheid van meningsuiting; dit recht omvat mede de vrijheid inlichtingen en denkbeelden van welke aard ook te garen, te ontvangen en door te geven, ongeacht grenzen, hetzij mondeling, hetzij in geschreven of gedrukte vorm, in de vorm van kunst, of met behulp van andere media naar keuze.’ (art. 19.2)

perswetenschap

perszuivering

petitie

pictogram
Ook: ikoon. Grafisch teken voor een bepaalde functie in computerprogramma of database. Voorbeeld: een envelop als symbool voor tekstverwerking.

pikhaan
Jargon bij Het Parool voor een stopper, meestal in een 6 punts letter gezet.

pilot project

piratenzender

plaat
Bij sommige kranten gebruikte term voor foto. In de grafische industrie wordt met dit woord drukplaat bedoeld: een oppervlak van metaal, rubber of kunstof, waarvan de afdruk wordt gemaakt.

plagiaat
Schending van het intellectuele eigendom van een geestelijk of industrieel produkt. De Naäap is een reclameprijs voor de ergste plagieur.
Zie ook: Naäap.

plagiaatjager

plankstuk
Artikel, niet gebonden aan de actualiteit, dat in voorraad wordt gehouden bijvoorbeeld tot de komkommertijd.

planning

plastic bord

platte tekst
Tekstmateriaal exclusief kopregels, tussenkoppen en fotobijschriften.

platzetsel
Ook: compres zetsel. Zetsel zonder interlinie.

play back
Naspelen van wat er aan beeld of geluid wordt uitgezonden.

plichtethiek

plotter
Zie: printer.

pluriformiteit
Zie: persconcentratie; persfusieregeling.

plus-en-min methode

polariteiten

policy PR

politieke redactie
Zie: parlementaire redactie.

politieperskaart
Legitimatie ten bewijze dat de houder ervan een professionele journalist is. Wordt uitgegeven doorde Stichting Landelijke Politieperskaart, waarin de NVJ, NVF, het Genootschap van Hoofdredacteuren en de Buitenlandse Persvereniging participeren. De kaart is in 1980 ingesteld door het Overlegorgaan Justitie Politie Pers, maar rechten kan de drager er niet aan ontlenen. De kaart verplicht de politie tot niets; de politie wordt slechts vriendelijk verzocht de journalist ‘optimale faciliteiten’ te verlenen. Ingaande 1 januari 1988 is de landelijke politieperskaart gesplitst in een genummerd perslegitimatiebewijs en een daaraan gekoppeld en genummerd persherkenningsteken.
Zie ook: richtlijnen; leidraad over de positie van de pers.

politieverslaggever
Verslaggever die het politienieuws verslaat, zoals inbraken, diefstallen, verkrachtingen, gijzelingen, overvallen enzovoort.

politisering

polling

Pop Media Prijs
De Pop Media Prijs is een initiatief van Muziek Centrum Nederland ter stimulering van de Nederlandse popjournalistiek. Aan de Pop Media Prijs is een bedrag verbonden van € 2.500.

populaire pers
Verzamelnaam voor media die zich richten op de ‘gewone man’; ter onderscheiding van kwaliteitskranten. In Nederland wat serieuzer dan de yellow press in het buitenland, zoals de Bild-Zeitung (Duitsland) en Daily Mirror (Engeland). De populaire pers onderscheidt zich van de kwaliteitspers door onderwerpkeus (veel human interest, vooral misdaad), opmaak (eenregelige kop) en taalgebruik (korte eenvoudige zinnen, weinig lange verhalen). Betrouwbaarheid, objectiviteit en nuance zijn niet haar sterkste punten, maar dit zal door betrokkenen worden weersproken.

portret
1 Foto van een persoon. 2 Journalistiek genre: persoonsbeschrijving van een man of vrouw, ter onderscheiding van het profiel. Een profiel heeft een duidelijke binding met de actualiteit, een portret is tijdlozer. Maar net als bij het profiel is de persoon zelf niet de belangrijkste informatiebron. Bronnen zijn het redactiearchief en familieleden, kennissen, collega’s, ondergeschikten en/of superieuren van de geportretteerde.

portretrecht
Literatuur: Portretrecht voor iedereen, Gerard Schuijt en Dirk Visser, Amsterdam 2003.

positionering
Reclameterm, door David Ogilvy als volgt gedefinieerd:. Datgene wat het produkt doet en voor wie het bestemd is (Ogilvy over reclame, Amsterdam 1984). In de marketing wordt het begrip doorgaans als volgt omschreven: het product (merkartikel) een bepaalde plaats (positie) geven in relatie tot andere merken. Positionering geeft merken een ‘eigen gezicht’.

Postbus 51
In februari 1993 liet het Commissariaat voor de Media aan het ministerie van WVC weten dat het de rijksoverheid niet toegestaan is via het commerciële televisiestation RTL4 publieksvoorlichting uit te zenden. IP Nederland, het reclamebureau van het station, had dit de Rijksvoorlichtingsdienst voorgesteld. Volgens het Commissariaat zou het in strijd zijn met de Mediawet om de Postbus 51-spots op RTL4 uit te zenden.

post-doctorale opleiding journalistiek
In januari 1990 begonnen opleiding aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, faculteit der historische en kunstwetenschappen, opgezet in samenwerking met NRC Handelsblad, De Telegraaf en de Volkskrant. Het cursusgeld bedraagt 5000 gulden. De opleiding bestaat uit een theoretisch gedeelte van vijf maanden en een stage van drie maanden. Er is plaats voor twintig studenten. Sinds september 1991 kunnen studenten met een propaedeuse letteren, geschiedenis of menswetenschappen aan de Rijksuniversiteit Groningen afstuderen in de journalistiek. Bij de bestaande scholen voor journalistiek werden beide opleidingen met protest begroet.
Zie ook: school voor journalistiek en voorlichting

poster
Zie: affiche.

postscript
Computerprogramma voor het laten functioneren van een laserprinter.

posttest
Instrument bij het communicatie-onderzoek na afloop van een campagne. Een posttest meet bijvoorbeeld of de bekendheid van een bedrijf of produkt is toegenomen.

postzegel
Badinerende term voor eenkoloms portretje.
Zie ook: aansnijden.

pr en voorlichting

pr extern

pr intern

pr/pa
Public relations/public affairs

praatprogramma
Zie: talkshow.

pragmatische theorie

pragmatisme

Pravda
Hoofdorgaan van de communistische partij van de USSR. In de jaren tachtig een van de grootste kranten ter wereld met een oplage van 18,5 miljoen exemplaren, op meer dan twintig plaatsen in de USSR tegelijk gedrukt; na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie ineen geschrompeld tot een armzalig oplaagje van 100.000. Verscheen van 1908 tot en met 14 maart 1992.

preciezen

precision journalism
Gebruik van wetenschappelijke onderzoeksmethoden tijdens een uitgebreide reportage, zoals opinie-onderzoek. Ook: investigative journalism, wetenschapsjournalistiek en wetenschapscorrespondentie.

predispositie

preparatieve voorlichting

prescriptieve ethiek

prescriptieve voorlichting

press agency

Press Complaints Commission
Britse tegenhanger van de Nederlandse Raad voor de Journalistiek.

pressiegroep

prestigekrant

pretest
Test die voorafgaand aan een communicatiecampagne enkele directe effecten meet. Via een pretest wordt bijvoorbeeld onderzocht of een boodschap leesbaar, verstaanbaar, begrijpelijk, geloofwaardig,  niet irritant en opvallend genoeg is.

Prezz.com
Nieuwswebsite, in 2000 opgericht door Guikje Roethof, voormalig Tweede-Kamerlid en ex-verslaggeefster van HP/De Tijd. De site moest de belangrijkste leverancier van Europees nieuws worden, maar ging na nog geen jaar ter ziele.

primair bereik
1 (bij persmedia) Het aantal personen dat met een medium wordt geconfronteerd waarop zij een abonnement hebben of dat ze los gekocht hebben. Personen die dit medium na hen inzien vormen het secundaire bereik. 2 (bij tv) Het aantal toeschouwers dat aanwezig is bij een door de tv uitgezonden evenement. Dit begrip is van belang bij sponsoring, omdat de sponsor voornamelijk is geïnteresseerd in het secundaire bereik.
Zie ook: sponsoring

primaire actualiteit

primaire affectieve reactie
De beslissing die een waarnemer van een bepaalde uiting in een zeer kort ogenblik neemt of hij aan de uiting verdere aandacht zal besteden. De reactie wordt geacht op emotionele gronden tot stand te komen, zonder dat er cognitieve uitwerking aan te pas komt. Aangenomen wordt dat deze emotie niet kan worden gevormd zonder associaties met in het verleden opgedane cognitieve ervaringen.

prime time

primeur
Eerste openbaarmaking van iets nieuws. Hoewel mediaconsumenten een primeur zelden als zodanig zullen herkennen, staat de primeur in de journalistiek in hoog aanzien. Een journalist die een primeur heeft, oogst afgunstige blikken van collega’s. Vroeger was er voor de primeur een plechtig begin: ‘Naar wij vernemen…’ Dan wisten de collega’s van de andere kranten: die hebben iets wat wij niet hebben. Tegenwoordig zorgen kranten er door een opvallende opmaak voor dat hun primeurs in het oog springen. Ivo Lantain vergelijkt de primeurjacht in De primeur in de Nederlandse dagbladpers, Amsterdam 1987, met de jaarlijkse haringrace. In het slechtste geval leidt de primeurjacht tot slordige, slecht gecheckte artikelen; in het beste geval geldt: Een goeie primeur kun je in je la laten liggen.
Primeurs komen vaak bij toeval tot stand. In januari 1992 ontstond flink wat commotie in Nederland naar aanleiding van het bericht dat minister-president Lubbers en minister Van den Broek (buitenlandse zaken) een bezoek zouden brengen aan Zuid-Afrika. De Telegraaf had deze reis als primeur. Dat kwam zo. Tijdens een receptie op 2 januari overlegde Van den Broek met een Telegraaf-journalist over een datum voor een gemeenschappelijke lunch. Een van de dagen tussen 18 en 20 februari werd overwogen. Van den Broek zei dat hij dan ‘met de MP in Zuid-Afrika zou zijn’ of iets dergelijks. Op dat moment had de journalist zijn primeur, want van die reis was niets bekend.
Zie ook: I.F. Stone.

Primeur
Gratis bijlage op dinsdag bij tien regionale dagbladen van het Wegener-concern. Oplage 600.000 exemplaren. Voorzetting (sinds half maart 1993) van de gelijknamige jongerenkrant, die van oktober 1990 tot en en met 16 december 1992 als zelfstandige krant verscheen. De toenmalige uitgave van de Weekbladpers vond zijn oorsprong in De Blauw Geruite Kiel, de kinderrubriek die bij de restyling van Vrije Nederland sneuvelde. De krant werd gemodelleerd naar het voorbeeld van de Engelse kinderkrant The Early Times (1988), dat in tegenstelling tot andere Britse initiatieven op dit gebied, zoals The Indy (The Independent), als enige overleefde. Primeur, ‘de krant voor jou’, richtte zich op jongeren van 12 tot 17 jaar. Ondanks een hoopvolle start, vijfduizend abonnees binnen twee maanden, lukte het het weekblad niet tot een kostendekkende exploitatie te bereiken. In december 1991 kreeg het blad een subsidie van een half miljoen gulden van het Bedrijfsfonds voor de Pers. De Weekbladpers, investeerde drie miljoen gulden in het blad.
Zie ook: jeugdpagina; Kidsweek Junior; 7Days.

principles of business conduct

printer
Computergestuurd afdrukapparaat. Er zijn vier afdrukmethoden: daisy wheel (letterschijf), matrixprinter (printnaalden), laserprinter (lasergestuurde inkjet) en plotter (inkjet voor lijntekeningen).

privacy
Recht op vrijwaring van sociaal contact en observatie indien men dat niet wenst. De in de Wet op de Persoonsregistratie, de WOB en andere wetten en regelingen bevatten richtlijnen voor de openbaarheid van persoonsgegevens.
Zie ook: initialen; richtlijnen; WOB.

Prix Niki
Tweejaarlijkse prijs van de Europese commissie om de betrokkenheid van vrouwen bij radio en televisie te stimuleren en het ‘manbeeld’, dat het media-aanbod domineert, te doorbreken. De prijs kent drie categoriën: fictie, documentaire en kinderprogramma’s.

pro-innovation bias

probleemanalyse

probleemoplossing

probleempreventie

proces

procesevaluatie

procesplanning

producent, producer
Functionaris of particuliere onderneming die zorg draagt voor de financiering en uitvoering van een omroepprogramma.

product pr

productinformatie

productieassistent

professie

professionalisering

professionele reclame

profiel
Journalistiek genre: geschreven schets van een man of vrouw met als aanleiding een actuele gebeurtenis, ter onderscheiding van het portret. Voor het schrijven van een profiel is contact met het onderwerp niet noodzakelijk.

profit-organisatie

programma

programmaleider

programmering

projectiekast

projector

projectvoorlichter

promo
Ook: promootje, trailer. Kort filmpje op de televisie waarin op wervende wijze aandacht wordt gevraagd voor een programma, dat later die dag c.q. avond of op een andere dag wordt uitgezonden. Bij Stads TV Rotterdam heet een promo een ankeiler. Vreemd is dit niet, omdat veel werknemers bij deze lokale zender uit de krantenwereld komen, en een promo dezelfde functie heeft als een ankeiler op de voorpagina van een dagblad.

promotie

promotiebeleid

promotionele activiteiten

propaganda
Het communiceren van een doorgaans culturele of politieke boodschap om ontvangers te overtuigen of tot iets aan te zetten. Geen manipulatie, maar het planten van denkbeelden als ‘neutrale, menselijke communicatieve functie’ in de brede zin des woords (prof. Anne van der Meiden). Term bedoeld om de politieke bedoeling van een uitspraak te benadrukken.

proportionele letters

prospectus
Drukwerk van beperkte omvang waarin te koop aangeboden goederen zijn opgenomen met een beschrijving ervan.

PRR
Public Relations Register.

PRSA

PRSI

pseudo-openbaarheid

pseudoniem
Schuilnaam. Van de meeste pseudoniemen is wel bekend wie erachter schuilt.

public affairs
Belangenbehartiging van een organisatie tijdens de besluitvormingsprocessen aangaande het openbaar bestuur.

public diplomacy

public information

public relations
Het stelselmatig bevorderen van het wederzijds begrip tussen een organisatie en de hem omringende publieksgroepen d.m.v. communicatie.

public relations advertising

public relations adviseur
Deskundige, die een organisatie adviseert over de uit te voeren PR-activiteiten teneinde het begrip van de publieksgroepen ten opzichte van de organisatie te bevorderen.

public relations beleid
Beleid, dat een organisatie voert om de relatie met de omringende publieksgroepen te bevorderen en een post op de begroting vormt.

public relations bureau
Extern adviesbureau, dat adviseert over de uit te voeren PR-activiteiten van een organisatie, maar deze ook kan uitvoeren.

public relations functionaris
Stafmedewerker, die zich uit hoofde van zijn functie bezighoudt met het bedrijven van PR voor de organisatie.

public relations strategie
Plan, dat op termijn bepaalt welke PR-activiteiten worden uitgevoerd en de wijze waarop, gebaseerd op een voorafgaand PR-onderzoek.

public understanding

publicatie

publicatiebord

publiceren

publiciteit

publiciteitsvertegenwoordigers

publicity bureau

publicity consultant

publiek protest

publieke opinie
De mening die op een bepaald moment onder de bevolking heerst ten aanzien van bepaalde maatschappelijke toestanden.

publieksgerichtheid
De mate, waarin een PR of voorlichtingsactiviteit afgestemd is op het beoogde publiek.

publieksgroepen
Groepen uit het publiek, die voor een organisatie van belang zijn en zorgvuldig zijn onderverdeeld op basis van dat belang.

publiekstijdschriften
Tijdschriften die met winstoogmerk worden uitgegeven, geschreven voor het grote publiek, 1 zonder segmentatie naar leeftijd, hobby, specifieke belangstelling of sociale klasse (algemene publieksbladen: vrouwen-, mannen- en familiebladen). 2 Idem, met segmentatie naar redactievoering, leeftijd of welstandsklasse (selectieve bladen: specifieke vrouwenbladen, gossipbladen, jeugdbladen, sport-, hobby- en cultuurtijdschriften, opiniebladen, tijdschriften voor gezin en samenleving). 3 Idem als 1, maar zonder winstmotief (relationele publieksbladen: omroepbladen, verenigingsbladen, sponsored magazines).
Zie ook: NOTU.

publieksvoorlichting
Het verschaffen van algemene informatie door een organisatie aan het publiek, doorgaans enkel gericht op kennisvergroting.

Pulitzer-prize
Amerikaanse jaarlijkse prijs voor de beste journalistieke prestatie, ingesteld door een vernoemd naar de Amerikaanse krantenmagnaat Joseph Pulitzer (1847-1911). Pulitzer financierde ook de eerste school voor de journalistiek.

Punch
Brits satirisch weekblad, in 1841 opgericht door de toneelschrijver Mark Lemon, die de eerste nummers in een opkamertje achter het caf‚ van zijn ouders samenstelde. Lemon is de geschiedenis ingegaan als de man die bijdragen van Charles Dickens terugstuurde. Het blad werd vooral bekend door zijn cartoons en humoristische stukken. Op 8 april 1992 verscheen het laatste nummer.

punchline
Zie: uitsmijter.

Pyttersen
Pyttersen’s Nederlandse Almanak. Veel gebruikt naslagwerk in de journalistiek met actuele en complete informatie over alle maatschappelijke organisaties in Nederland. Ruim 17.000 overzichtelijk  gerubriceerde adressen met postcode en telefoonnummer. Plus bij elk adres gegevens over doel, functie en activiteit van de organisatie, namen van bestuursleden en leidinggevenden, publicaties en dergelijke. Met uitgebreid alfabetisch register.
Zie ook: naslagwerk.

quote-unquote
Zie: citaat.

qwerty
Aanduiding voor de meest gebruikelijke indeling van een toetsenbord.

Raad voor de Journalistiek
Raad die tot taak heeft, aldus de statuten, ‘om in de bij hem aanhangig gemaakte zaken betreffende journalistieke gedragingen te beoordelen of de grenzen zijn overschreden van hetgeen, gelet op de eisen van journalistieke verantwoordelijkheid, maatschappelijk aanvaardbaar is’. De Raad bestaat uit een voorzitter en plaatsvervangend voorzitter, die beiden jurist en geen journalist zijn, acht leden-journalisten en acht leden-niet-journalisten. De Raad werd op 21 november 1960 opgericht door de Federatie van Nederlandse Journalisten, thans: Nederlandse Vereniging van Journalisten. In 1982 kreeg de Raad een breder draagvlak door de oprichting van een gelijknamige stichting, waarin participeren: de Nederlandse Vereniging van Journalisten, de vereniging van dagbladuitgevers Nederlandse Dagbladpers (NDP), de vereniging van nieuwsbladuitgevers Nederlandse Nieuwsbladpers (NNP), de vereniging van tijdschriftuitgevers (NOTU), de Nederlandse Omroepstichting (NOS) en het Nederlands Genootschap van Hoofdredacteuren.
Het gezag van de Raad is niet erg groot: buitenstaanders zijn nauwelijks van het bestaan op de hoogte, journalisten praten er nog wel eens badinerend over. Anders dan zijn voorganger, de Raad van Tucht (1948-1960), kan de Raad geen sancties opleggen. Uitspraken worden slechts gepubliceerd in Villamedia (vh De Journalist). De uitspraken zijn gebundeld in Mr. Jeanne Doomen, Opinies over journalistiek gedrag (1960-1987) en Sanne ten Hoove, Grenzen in de journalistiek (1987-2003).
Zie ook: strafrecht

radarfunctie   
De functie van PR als verzamelaar en verwerker van opinies van voor de organisatie van belang zijnde publieksgroepen.

radio

radio trottoir
Nieuwskanaal dat voordat de krant, radio en televisie überhaupt bestonden, en ook nu nog, met name in de Derde Wereld, een belangrijk deel van het nieuws transporteert. Een specifieke vorm is de mond-tot-mond-reclame. Mag niet onderschat worden als nieuwskanaal, maar is natuurlijk niet altijd erg betrouwbaar. Vergeleken met de moderne media is de radio trottoir of dorpspubliciteit echter wel controleerbaar. De bronnen zijn toegankelijk en de verteller is in de regel aanspreekbaar. Onjuiste berichten kunnen vrij snel worden tegengesproken en de leugenachtige verspreider is dan zijn reputatie als nieuwskoerier kwijt.

radionieuwsdienst ANP
Aparte redactie van het ANP voor nieuwsuitzendingen op de radio.

radiopiraat
Zie: piratenzenders.

radioprogramma

radiopropaganda

radioreclame
Reclame op één of meer radiozenders. Reclame-uitingen op de radio worden commercials genoemd, de hiervoor bestemde tijden noemt men spots. Veelgebruikte spotlengten zijn 10, 15 en 20 seconden. Op de Nederlandse radio wordt radioreclame uitgezonden in STER-blokken. In andere landen, en bij radiopiraten, bestaan sponsored programs, waarbij de reclame bestaat uit tijdens de uitzending genoemde merknamen.

radioreportage

radiostudio

radioteksten

radiowagen

rapport

rariteitenbesluit
Volgens het Buitengewoon Besluit Arbeidsverhoudingen kunnen voor een freelance journalist onder bepaalde omstandigheden de sociale premies en loonbelasting worden betaald door de opdrachtgever.

raster
Methode om een foto om te zetten in een grote hoeveelheid puntjes zodat deze geschikt wordt gemaakt voor reproduktie op een drukplaat. Bij kranten wordt meestal genoegen genomen met rasterpunt 25 (lijnen per centimeter), bij publieksbladen wordt vaak gewerkt met rasterpunt 60.

ratings
Zie: kijkcijfers.

reading ease index

real time
Online verzending van actueel nieuws en de meest recente documentatie.

recensent
Hij die een recensie schrijft.

recensie
Bespreking van een boek, voorstelling, optreden, tentoonstelling enzovoort, waarin de recensent zijn mening geeft. Een recensie is dus een betoog, onderbouwd met argumenten. In de meeste gevallen is de recensent deskundig op het desbetreffende gebied, maar door betrokkenen wordt dit nog wel eens, zeker wanneer het een slechte recensie betreft, in twijfel getrokken.
Harry Mulisch oordeelt als volgt: ‘Het tragische lot van de recensent is te vergelijken met dat van de voetbaljournalist. Schrijven over Cruyff dat hij een slechte wedstrijd heeft gespeeld, dat is toch idioot. Zelf kunnen ze niet eens over de breedte van het veld hollen zonder een hartaanval te krijgen.’
In 1993 spanden de Nederlandse Vereniging van Journalisten en Hans Warren, literair recensent van de Provinciale Zeeuwse Courant, een proces aan tegen het Nederlands Bibliotheek en Lectuur Centrum wegens het roulatie brengen van een computerschijf met ruim 40.000 literaire recensies uit de periode 1900 tot 1991. Ze vonden dat het NBLC inbreuk maakte op het auteursrecht van de betrokken critici en journalisten. Volgens het NBLC is de zogeheten LiteROM echter te vergelijken met een knipselkrant .

recensie-exemplaar
Exemplaar van boek of tijdschrift, vaak met begeleidend schrijven, toegezonden aan een redactie om een recensie uit te lokken.

receptie

recht lezend

rechtbankrol
Agenda van de strafkamer van een arrondissementsrechtbank die per abonnement verkrijgbaar is. De agenda vermeldt de naam van de verdachte, het delict en de datum en plaats waar dat gepleegd is. Het delict staat meestal omschreven als overtreding van een bepaald wetsartikel. De persbureaus Argos (Amsterdam en Utrecht) en Cerberus (Den Haag) verzorgen toegankelijker agenda’s van strafzittingen.

rechtbanktekenaar
Tekenaar die een illustratie maakt bij een rechtbankverslag. Van de landelijke dagbladen plaatsen enkel het Parool, Algemeen Dagblad en De Telegraaf nog min of meer regelmatig rechtbanktekeningen. Vroeger gebeurde dat veel vaker. Volgens de Raad voor de Journalistiek is het plaatsen van tekeningen van verdachten ‘een in de Nederlandse journalistiek aanvaarde gewoonte’ (1981), alhoewel het ‘een goede journalistiek gewoonte’ zou zijn slechts een ‘niet duidelijk herkenbare foto of tekening’ te plaatsen (1983). Een verdachte kan via zijn advocaat laten weten niet te willen worden getekend.
Zie ook: Raad voor de Journalistiek.

rechtbankverslaggeving
Verslaggeving van zittingen van rechtbank en gerechtshof.

rechts lezend

rechts lijnen
Ook: achterin gelijk zetten. Zetwijze waarbij de zetregels aan de rechterzijde van een kolom gelijk staan en aan de linkerzijde ongelijk.

reclame
Betaalde communicatie via media voor een bepaald merk, produkt, dienst, persoon, bedrijf of instelling met een commerciële doelstelling.

reclame
Een instrument van PR om de verkoop van een produkt of dienst te bevorderen door middel van gedragsbeïnvloedende communicatie.

reclame adviesbureau
Extern adviesbureau, dat een organisatie adviseert over de te voeren reclame ter bevordering van de verkoop van een produkt of dienst.

reclamebeleid
Beleid van een organisatie ten aanzien van de promotie van een of meerdere produkten of diensten ter bevordering van de verkoop daarvan.

reclamebereik
Het aantal personen dat wordt geconfronteerd met een door een concrete reclame-uiting ingenomen gedeelte van een medium.
Zie ook: bereik.

reclamebestedingen
Uitgaven aan reclame. In 1991 bedroeg het totaal aan reclamebestedingen in Nederland 9,3 miljard gulden. Ongeveer de helft ging naar dag- en weekbladen (4.629 miljoen), de rest was als volgt verdeeld: rechtstreekse reclame, zoals direct mail en catalogi: 2.642 miljoen gulden, etherreclame: 886 miljoen, buitenreclame (billboards en affiches op abri’s): 454 miljoen, sponsoring: 423 miljoen en overige reclame: 301 miljoen.
Zie ook: brievenbusreclame; reclamebureau.

reclameboodschap
Datgene wat men in het kader van de reclamedoelstelling wil overbrengen. Deze boodschap kan worden geformuleerd in termen van vermeerdering, bevestiging of wijziging van kennis, image, attitude, dan wel in termen van gewenst gedrag. Met het begrip wordt niet de concrete reclame-uiting bedoeld.

Reclameraad

reclame code
Per 1 januari 1992 zijn de tot dan toe afzonderlijke Voorschriften voor de Nederlandse Etherreclame in de algemene code geïntegreerd.

Reclame Code Commissie, stichting
Instelling die toeziet op het gebruik van reclame volgens de Reclame Code.

rectificatie
Rechtzetting, herstelling van een fout. Wanneer media een fout maken, kunnen zij deze vrijwillig rectificeren. Sommige media zijn daar soepeler in dan andere. Zo kent De Gelderlander sinds september 1990 de rubriek Tussen de regels, waarin de krant ingaat op vragen over de werkwijze van de redactie of op bepaalde journalistiek-ethische keuzes. Ook krijgen rectificaties ruime aandacht. NRC Handelsblad heeft sinds 10 november 1992 de rubriek Correcties en aanvullingen, waarin eigener beweging fouten worden rechtgezet. Maar in het algemeen zijn kranten moeilijk te bewegen tot een recticifatie: zij verwijzen klagende lezers naar de ingezonden-brievenrubriek.
Als enige kan de rechter kan de media dwingen tot een rectificatie. Dit gebeurt alleen wanneer een publicatie onrechtmatig is. Tekst, omvang, plaats en lettertype worden dan ook soms voorgeschreven. Zie ook G.A.I. Schuijt (red), Rectificatie , Beschouwingen over de rechtzetting in het recht en in de praktijk; Otto Cramwinkel Uitgever.
Zie ook: Raad voor de Journalistiek.

redacteur
Lid van de redactie. In tegenstelling tot Engeland en de VS worden in Nederland in het dagelijks spraakgebruik de termen journalist, redacteur (‘editor’) en verslaggever (‘reporter’) door elkaar gebruikt. Maar eigenlijk is een redacteur een bureaufunctionaris, die de bijdragen van verslaggevers, de mannen en vrouwen in het veld, redigeert of aan zijn bureau artikelen schrijft.
Zie ook: redactionele organisatie.

redactie
Afdeling van een krant of tijdschrift, die het redactionele gedeelte verzorgt. Formeel heeft de directie geen zeggenschap over de inhoud van het medium. Tussen redactie en de commerciële afdelingen bestaat, met name bij dagbladen, nog wel eens animositeit.

redactiearchief
Afdeling die de redactionele tekst van de eigen krant archiveert en via trefwoorden toegankelijk maakt. Ook uit andere relevante periodieken kan worden geknipt. In het verleden werden de pagina’s daarnaast doorgaans vastgelegd op microfiches. Dit zijn sterk verkleine diastroken, die met een viewer kunnen worden bekeken en afgedrukt. Inmiddels heeft het papieren archief plaatsgemaakt voor elektronische archivering, waarbij de gezette kopij via het computersysteem direct wordt opgeslagen. Sinds 20 april 1993 tot […] was de Volkskrant op cd-rom verkrijgbaar. Jaarlijks werd viermaal een schijfje uitgebracht met de artikelen die in het voorgaande kwartaal c.q. de voorgaande kwartalen waren verschenen. Gezocht kon worden op de kop van een artikel, op datum en vrijwel alle woorden in de tekst. Onaandoenlijke kopij stond er niet op. De Volkskrant was de eerste en enige [?] Nederlandse krant op cd. De Financieel Ekonomische Tijd, een Belgisch dagblad, gaf al sinds 1988 een Vlaamstalige cd uit. Verder is een aantal Engelse en Amerikaanse kranten op cd-rom uitgebracht geweest.

redactiebudget

redactiechef

redactiecommissie

redactieformule
Zie: redactiestatuut.

redactieraad

redactiesecretariaat
Secretariaat van de redactie.

redactiesecretaris

redactiestatuut
Op schrift vastgelegde richtlijnen, waarin staat omschreven wat de rechten en plichten zijn van de redactie.

redactievlieg
Kop boven een column van Henk Hofland in NRC Handelsblad zonder enige betekenis. Hofland bedacht de term, omdat hij de kop moest leveren nog voordat hij wist waarover zijn column zou gaan.

redactie binnenland
Deelredactie die het binnenlands nieuws verwerkt, beoordeelt, zonodig herschrijft en het voorziet van koppen. Onderhoudt het contact met de correspondenten binnenland. Schrijft zelf vaak achtergrondartikelen en nieuwsanalyses.

redactie buitenland
Deelredactie die het buitenlands nieuws verwerkt, beoordeelt, zonodig herschrijft en het voorziet van koppen. Onderhoudt het contact met de correspondenten buitenland. Schrijft zelf vaak achtergrondartikelen en nieuwsanalyses.

redactionele organisatie
Wijze waarop de redactie en de kopijstroom is georganiseerd. Er zijn drie modellen: gedecentraliseerd (autonome deelredacties, geen aparte eindredactie), decentraal met eindredactie en gecentraliseerd (Zie: central desk ). In de Verenigde Staten en bij de Engelse populaire pers heeft de eindredactie een veel zwaardere taak dan in Nederland. Daar dragen de journalisten de feiten aan en schrijft een sub-editor het verhaal. In Nederland daarentegen wordt dit onderscheid tussen journalist en redacteur niet gemaakt, alhoewel een redacteur doorgaans een journalist is met een bureaufunctie.

redactionele publiciteit
Zie: free publicity.

redevoering

referentiegroep
De groep personen waarmee een ontvanger van een boodschap geacht wordt zich gemakkelijk of graag mee te identificeren. Zo gebruikt een automobieladverteerder bijvoorbeeld testimonials van geslaagde zakenlieden.

referentiegroep theorie

regelval
Zetwijze van regels. We kennen verschillende soorten regelval, waarvan de blokvorm (alle regels hebben dezelfde lengte, de laatste regel is niet altijd vol, de woordtussenruimte is verschillend) de meest voorkomende in de krant is. De termen vrije regelval, onuitgevuld zetsel en Engelse regelval worden vaak, zelfs in grafische handboeken, op één hoop gegooid, omdat ze zo op elkaar lijken. Voor de fijnproevers: Bij de Engelse regelval worden de regels voorin of achterin gelijk gehouden en de regel wordt op klank afgebroken, dat wil zeggen als er in de tekst een natuurlijke rustpauze is. Onuitgevuld zetsel kan eveneens links of rechts lijnen. Een woord, dat niet meer op een regel past, gaat naar de volgende regel en de overgebleven ruimte wordt niet opgevuld. Eventueel wordt het woord afgebroken. Ten slotte vrije regelval. Hierbij staan de regels aan de voor- en achterzijde ongelijk en ze worden op klank afgebroken. Voorts kennen we nog gecentreerd zetsel, waarbij aan weerszijden van de middenas de regels even lang zijn.
In een poging het dalend abonneetal te keren, ging het Rotterdams Nieuwsblad aan de eind van de jaren zestig over op tekst in onuitgevuld zetsel. De krant is er snel van teruggekomen, want het experiment kostte talloze abonnees. Alhoewel de bedenkers zeiden, dat de abonnees ‘er nog niet klaar voor waren’, ligt meer voor de hand dat ze geen verstand van het begrip leesbaarheid hadden.

regeringspersdienst

regie

regio
Streek; bepaald, beperkt gebied. Wordt gebruikt in twee betekenissen. Zo kennen we landelijke dagbladen (die verspreid worden en verkrijgbaar zijn in het hele land) en regionale dagbladen, die in een beperkt gebied verschijnen. Hebben we het bij een bepaalde krant over de regio, dan wordt daarmee het (vaak plattelands) gebied bedoeld, dat buiten de stad van vestiging ligt. In de meeste gevallen zullen de abonnees er een eigen editie  of een kopblad  ontvangen. De regio-redactie  verzorgt, vaak met behulp van plaatselijke correspondenten, vaak ook vanuit een eigen kantoortje, het nieuws uit dit gebied.
De functie van regio-redacteur staat niet in hoog aanzien. Ze wordt doorgaans als opstapje gebruikt naar een belangrijker post ter redactie. Eigenlijk is dat raar, want lokaal nieuws scoort altijd hoog in lezersonderzoeken. Bovendien: ‘Worldpress can fail, lokale pers moet op de puntjes letten’, heeft Geert-Jan Laan, voormalig adjunct-hoofdredacteur van Het Vrije Volk, eens geschreven. Volgens hem is plaatselijke journalistiek moeilijker dan buitenland verslaggeving, die vaak vanuit de comfortabele lobby van een internationaal hotel wordt bedreven. Laan: ‘In de plaatselijke journalistiek kan ieder verslag, hoe puntig geschreven, iedere reportage, hoe zwierig ook verwoord, ogenblikkelijk gecontroleerd worden door een massa mensen die in ieder geval menen juist van het onderhavige onderwerp ook verstand te hebben. Nee, de plaatselijk journalist heeft het veel moeilijker. Daarom willen er ook zo veel naar het buitenland.’
Niettemin hebben regionale redacties een suffig imago en geheel bezijden de waarheid is dat nu ook weer niet. Want regio-redacties zijn relatief onprofessioneel, ze werken veel met correspondenten en weinig met specialisten, ze bestrijken een breed gebied, waaronder zeer ingewikkelde onderwerpen (ruimtelijke ordening, financiën, beroepszaken enz.), ze beschikken over een beperkt redactiearchief, ze doen veel verslaggeving (raadsvergaderingen) en misschien nog wel het belangrijkste: omdat ze bovenop hun onderwerp zitten, zijn ze niet erg kritisch. Want welke journalist durft de ene dag met de wethouder een borrel te drinken in het plaatselijk café en hem de volgende dag in de krant voor rotte vis uit te maken?
Zie ook: regionale dagbladen.

regio-redactie
Deelredactie die de nieuwsgaring in de regio verzorgt, het verspreidingsgebied van de krant, meestal exclusief de stad van vestiging, die door de stadsredactie wordt gecovered. De regio-redactie  kan in een eigen kantoor zijn gevestigd, ver van de centrale redactie.
Zie ook: regio; regionale dagbladen.

regionale dagbladen
Dagbladen die in een beperkt verspreidingsgebied verkrijgbaar zijn. Met name in de randstad wordt soms badinerend over deze provinciale ‘sufferdjes’ gesproken, maar dit is bepaald onterecht gezien oplagecijfers en dekkingspercentages. Bovendien brengen ze evenals de landelijke dagbladen veel landelijk en mondiaal nieuws.
Dagbladen met voornamelijk of uitsluitend nieuws over de eigen regio, zoals die bijvoorbeeld in Duitsland, Groot Britannië en Frankrijk veelvuldig voorkomen, treft men in Nederland niet aan. Waar deze neerbuigende houding toe kan leiden, blijkt uit de volgende anekdote. Alexander Münninghoff, correspondent in Moskou voor de Haagsche Courant, GPD en Avro berichtte in 1988 drie dagen voor Gorbatsjovs historische rede voor de Verenigde Naties over de troepenvermindering door de Sojvet-Unie. Maandag stond het nieuws al in de GPD-kranten, dinsdag stuurde de Wereldomroep het bericht via de Engelstalige uitzending de wereld in en pas op woensdag reageerden de overige Nederlandse media nadat Amerikaanse media het nieuws hadden overgenomen.
Zie ook: oplagecijfers; regio

regionale omroep
Radio die gericht is op en verslag doet van een bepaalde regio. Er zijn in Nederland dertien regionale omroepen, die uit een provinciale heffing en, waar nodig totdat dit wordt afgeschaft, ook met kijk- en luistergeld worden gefinancierd. De gemiddelde luisterdichtheid bedroeg in 1992 4,0 procent. De best beluisterde regionale omroep is Radio Drenthe, waarop dagelijks 165.000 mensen afstemmen (luisterdichtheid 9 procent). In absolute aantallen is Radio Rijnmond te Rotterdam de grootste met dagelijks 700.000 luisteraars. De regionale omroepen werken samen in de ROOS.
Zie ook: lokale omroep; OLON.

regionale televisie
Televisie die gericht is op en verslag doet van een bepaalde regio. Overijssel was de eerste Nederlandse provincie die regionale televisie kon ontvangen. Op 4 september 1992 begon TV-oost, de televisie-afdeling van Radio Oost, met een drie maanden durende reeks proefuitzendingen, die uitmondde in een dagelijks regulier televisieprogramma. De uitzendingen worden doorgegeven via het kabelnet, waardoor 82 procent van de 1 miljoen potentiële tv-kijkers bereikt kan worden.

regionaliseren
Methode van nieuwsgaren waarbij de implicatie van landelijk nieuws voor de regio wordt bekeken en beschreven. Veel gebruikte methode bij de regionale bladen.

regisseur

rekkelijken
Stroming binnen de PR en voorlichting, die het gebruik van gedragsbeïnvloedende communicatie voorstaat.

relatie

relatiegeschenk

rellenkaart
Populaire benaming van de politieperskaart.

remote

reportage
Journalistiek genre, waarin de waarneming van de journalist centraal staat. De reportage is een ooggetuigeverslag dat een levendig en navoelbaar beeld geeft, waarbij een veelheid van bronnen wordt gebruikt en waarbij niet zelden gebruik wordt gemaakt van aan de literatuur ontleende technieken (Basisboek Journalistiek, Groningen 2006). Martin W. Dyyzings, in de jaren vijftig en zestig befaamd reportagejournalist bij De Maasbode, Die Weltwoche en Elsevier, definieert de reportage als volgt: ‘De reportage is van alles tegelijk. Het verzamelen van feiten; het speuren naar motieven en achtergronden; het vingertoppengevoel voor het detail; het beschrijven van de sfeer; het schilderen van de dramatis personae.’ (Een krat vol dode ratten, Utrecht 1990)

reportageploeg

reportagetrein

reportagewagen

Reporter

representatie

representativiteit

reproduceerbaarheid

reproduceren

reproductie

Reprorecht, stichting
Stichting, in 1985 door de overheid als enige bevoegde officiële instantie aangewezen om als incasso-organisatie de door derden (overheid, bedrijven, instellingen) krachtens de Auteurswet 1912 en het Reprobesluit (1974) verschuldigde kopieervergoedingen te innen en te verdelen.

resolutie
Oplossend vermogen gemeten naar ‘dpi’ ofwel dots per inch. Een matrixprinter (met naalden) haalt gemiddeld 75 dpi, een laserprinter 300 dpi en een grafische fotozetter 1200 dpi. Het oplossend vermogen van een beeldscherm is vaak lager dan 300 dpi.

response-functie
De veronderstelde relatie tussen de dosering van de reclame en het reclame-effect bij een individu. Meestal wordt deze relatie grafisch weergegeven als een zogenaamde responsie-curve. Men spreekt van onderdosering als het effect per confrontatie nog toeneemt en van overdosering als het effect per confrontatie afneemt. Bij bepaalde reclame-effecten, zoals attitudevorming en geloofwaardigheid, kan een overdaad aan confrontaties zelfs tot negatieve effecten leiden, namelijk tot irritatie. Een response-functie wordt gebruikt om te kunnen aangeven hoeveel contacten een individu in de doelgroep  gemiddeld nodig heeft om een voldoende effect te realiseren gedurende een bepaalde periode.

retoucheren
Verdoezelen van technische mankementen of andere ongerechtigheden op een foto voordat deze wordt gerasterd of gepubliceerd. Ook: zorgvuldig wegwerken van ongerechtigheden op een negatief, film of foto. In het verleden zijn al te lage decolletés wel eens op deze manier decenter gemaakt op foto’s waarop tevens de Koningin te zien was. [Photoshop]

Reuters
Engels nieuwsagentschap. Belangrijkste inkomstenbron is de elektronische uitwisseling van informatie voor de financiële wereld. Reuters levert onder meer via 200.000 terminals in 130 landen koersgegevens van 160 effectenbeurzen. De traditionele nieuwsgaring draagt voor slechts 5 tot 6 procent bij aan de omzet. Niettemin is Reuters de grootste nieuwsleverancier ter wereld met een marktaandeel van vijftig procent. In 1992 werd Visnews verworven, de belangrijkste leverancier van journaalbeelden. Bij de Nederlandse vestiging met kantoren in Amsterdam, Rotterdam en Den Haag werken veertien redacteuren. Zij houden zich voornamelijk bezig met financieel en economisch nieuws. Reuters-Nederland heeft ook een Nederlandse nieuwsdienst, Reuters Video Financieel. Het agentschap werd in 1849 opgericht door Paul Julius Reuter, die het belang onderkende van snelle nieuwsvoorziening – zeker voor de financiële wereld. Hij begon in Parijs, verhuisde naar Aken en vestigde zich in 1851 in Londen. Reuters fungeerde vaak als spreekbuis van Whitehall, het Engelse regeringscentrum, en kon in moeilijke jaren overleven dankzij vette contracten met de regeringen. De grootste scoop was de zelfmoord van Goebbels in de Berlijnse bunker, de grootste misser de flash over de verkiezing van mr. Hughes tot president van de VS in november 1916, terwijl in werkelijkheid Wilson de kiesmannen verzamelde.
Zie: Donald Read, The Power of News, The History of Reuters 1849-1989, Oxford University Press 1992.

Reuters Television
Engels persagentschap (voorheen Visnews) dat nieuwsbeelden levert aan 700 televisiestations in 84 landen. In vaste dienst zijn 500 redacteuren en verslaggevers en door het jaar heen wordt nog eens gebruik gemaakt van 500 freelancers. Reuters Television beschikt over 35 eigen redactiekantoren met in totaal 400 cameracrews. In 1957 door de BBC, enkele andere omroeporganisaties in het Britse Gemenebest en de Britse producent van bioscoopjournaals, Rank, onder de naam British Commonwealth International Newsfilm Agency Ltd opgericht als tegenwicht tegen Amerikaanse nieuwsorganisaties. Het bureau is sinds 1992 volledig eigendom van Reuters. Alhoewel CNN  sinds de Golfoorlog bekender is, een eigen zender en een eigen nieuwsnetwerk heeft, is Reuters Television ‘s werelds grootste fabriek van televisiebeelden. Behalve nieuws produceert het agentschap bedrijfsvideo’s, handelt in straalverbindingen, draait zogenaamde stand-ups en het heeft de rechten van beelden van televisiestations in Zuid- en Noord-Amerika, het Midden Oosten, de GOS-landen en andere delen van de wereld. De Library bevat bijna 20.000 km beeldmateriaal van een eeuw wereldgeschiedenis, waarvan het eerste de kroning van tsaar Nicholaas II in 1896.
Literatuur: O. Aerden, Visnews: een beeld van de wereld, Culemborg 1992.
Zie ook: WTN.

richtingbladen
Bladen die gebonden zijn aan een bepaalde geestelijke en/of maatschappelijke stroming; typisch voor de verzuilde Nederlandse maatschappij van de tweede helft van de 19e en eerste helft van de 20e eeuw. De Maasbode, De Tijd (beide verdwenen) en de Volkskrant (inmiddels neutraal) waren vroeger echte rooms-katholieke kranten. Het Vrije Volk en De Waarheid (beide verdwenen) waren gelieerd aan respectievelijk de Partij van de Arbeid en de Communistische Partij Nederland.
Thans kunnen van de landelijke dagbladen alleen het Reformatorisch Dagblad en het Nederlands Dagblad tot de richtingpers worden gerekend. Het dagblad Trouw is een twijfelgeval: protestants-christelijk van origine is het inmiddels opgeschoven naar het politieke midden. De liberale pers wordt in ons land vertegenwoordigd door NRC Handelsblad, hoewel dit blad niet is gebonden aan enige liberale organisatie.
Zie ook: neutrale bladen

richtlijnen
Richtlijnen informatieverstrekking en voorlichting door politie en openbaar ministerie aan de media in en over strafzaken. Regeling van de procureurs-generaal, in 1981 opgesteld en in 1990 aangepast na uitspraken van de Nationale Ombudsman. De Richtlijn, zoals de regeling in de wandeling wordt genoemd, geeft aan welke gegevens aan de media mogen worden verstrekt. Voor slachtoffers zijn dat bijvoorbeeld leeftijd, geslacht en woonplaats. In de vakpers werden de nieuwe richtlijnen kritisch ontvangen. ‘Ze beknotten het recht op informatie en de mogelijkheden van justitieverslaggevers voor het maken van adequate berichten en analyses. Waar hebben wij dit in vredesnaam aan verdiend?’, aldus een redacteur van de Leeuwarder Courant. De werkgroep actualiteiten televisie en de Nederlandse Vereniging van Journalisten stapten uit protest uit het overlegorgaan
Zie ook: justitie-politie-pers overlegorgaan.

richtsnoer

rijder
Ook: rij-opname, rijer. Filmopname met rijdende camera. Er zijn twee soorten: 1 op een object of  persoon toerijden of er vanaf rijden en 2 het object tijdens de handeling blijven volgen. In dit laatste geval spreken we van travelling : de camerawagen rijdt langs de op te nemen objecten of rijdt mee met een bewegend object, bijvoorbeeld een wandelaar.
Zie ook: zoomen.

risico theorie

RNTC
Radio Nederland Training Centre. Trainingscentrum van de Wereldomroep dat cursussen verzorgt voor radiomakers uit de Derde Wereld.

royalty watcher
Royalty-verslaggever

roddelpers
Verzamelnaam voor bladen als Privé, Weekend en Story met een grote belangstelling voor het lief en leed van artiesten en royalty. De journalisten onder het nachtkussen van onze sterren deinzen er niet voor terug hun slachtoffers in de kroeg af te luisteren of een interview te faken. Jan Kuitenbrouwer meent dat deze bladen worden gemaakt volgens de formule RxD=A: hoe groter de Roem, des te minder Drama is er nodig om de Aandacht te trekken (NRC Handelsblad, 24 augustus 1992).
De redactieformule van Privé is samengevat in de drie B’s: begrafenissen, baby’s en bruiden. Trefzeker typeert zijn echtgenote Privé-hoofdredacteur Henk van der Meijden, de onbetwiste koning van dit genre, met ‘Henk weet hoe ver hij te ver kan gaan’. Volgens Van der Meijden zijn sinds het begin van het blad in 1977 achttien processen tegen hem gevoerd: twaalf heeft hij gewonnen, drie verloren en in de overige gevallen is buiten de rechtszaal een schikking getroffen.
Het weekblad Story werd in 1992 door de rechtbank in Haarlem veroordeeld tot het betalen van een ton schadevergoeding aan de zanger Rob de Nijs en zijn ex-vriendin Belinda Meuldijk vanwege een serie artikelen over hun breuk. De publicaties waren volgens de rechtbank onrechtmatig, omdat ze inbreuk maakten op de persoonlijke levenssfeer, onjuiste gegevens en grievende kwalificaties bevatten en op onbetrouwbare bronnen berustten.
Politici zijn een heel enkele keer het mikpunt; zo onthulde Privé eind oktober 1991 uit welk (vreemd) bed PvdA-fractievoorzitter Thijs Wöltgens gehaald moest worden in de nacht, waarin het kabinet de beslissing nam over het afbreken van de WAO.
Een van de sterren van Medisch Centrum West weet hoe je de roddelaars van het lijf kunt houden. ‘Je moet ervoor zorgen dat je niet interessant bent. Altijd gelukkig, al twintig jaar met dezelfde partner en nooit dronken van een barkruk gevallen. Je moet hen wel zo af en toe iets geven, waar ze blij mee zijn, zoals: ‘Ik rij sinds kort paard.’ Dan zijn zij blij en jij bent weer even van hen af.’ (Het Vrije Volk, 14 februari 1991)

Rode Burcht
Bijnaam van het gebouw aan het Hekelveld te Amsterdam van NV de Arbeiderspers, uitgever van Het Volk, Voorwaarts (na de oorlog samengevoegd tot Het Vrije Volk) en boeken. Gebouwd in 1931 en gesloopt nadat Het Vrije Volk zich in 1970 had teruggetrokken naar Rotterdam. Thans staat op deze plaats het Sonesta-hotel. In een zijgevel herinnert een muurplastiek aan het voormalige bastion van sociaal-democratisch Nederland.

rol
Zie: rechtbankrol.

rolconflict

romein
Algemene term voor de rechtopstaande letter, ter onderscheiding van cursief. De gebruikelijke afkorting is rom.

rompkrant

rondleiding

rondschrijven

ROOS
Stichting Regionale Omroep Overleg en Samenwerking
Zie ook: regionale omroep.

ROTA
Raad van Orde en Toezicht voor het advertentiewezen. Raad die als belangrijkste taak heeft de  financiële controle van de geregistreerde reclamebureaus. Eind 1991 bedroeg het aantal geregistreerde reclamebemiddelaars in Nederland 272.

rotatiedruk
Drukprocédé dat wordt uitgevoerd op een rotatierollenpers, d.i. is een pers waarbij het drukoppervlak cilindrisch is.
Zie ook: drukkerij

royalty-verslaggever
Verslaggever die zich hoofdzakelijk of uitsluitend bezighoudt met het Koninklijk Huis. Als specialisatie voornamelijk voorkomend in Engeland, waar de media – en sinds de publicatie in 1992 van een  geruchtmakend boek over prinses Diana ook de kwaliteitskranten – de monarchie op de voet volgen. In Nederland zijn de media, met uitzondering van de pulpbladen, wat terughoudender. Zo kwam het in 1956 nog voor dat de hoofdredacteuren van de Nederlandse dagbladen, in overleg met de regering, besloten in eerste instantie niets te publiceren over de omstreden relatie van koningin Juliana met de gebedsgenezeres Greet Hofmans.

rtl

RTL4
Uitspraak van Ruud Hendrikse: ‘Wil het Nederlandse publiek bloemkolen, dan krijgt het bloemkolen.’

rtv-journalist
Op het gebied van de media gespecialiseerde verslaggever, die viewings (voorvertoningen van televisieprogramma’s) bezoekt, sterren interviewt, over radio- en televisieprogramma’s schrijft en de regelgeving op het gebied van de media volgt. Radio- en televisiejournalistiek bestaat als specialisme sinds het eind van de jaren vijftig, thans zijn circa tachtig fulltime verslaggevers op dit gebied werkzaam.

rubrieksadvertentie
Advertentie, geplaatst in een bepaalde rubriek: Te Koop Aangeboden, Te Huur Gevraagd, Huwelijk/Kennismaking. Rubrieksadvertenties worden meestal in platte tekst afgedrukt en bevatten zelden illustraties.

rugwit
Wit tussen de zetspiegel en de rug.

ruis
De storing die kan optreden tussen de zender en de ontvanger van een boodschap, waardoor de boodschap niet, gedeeltelijk of vervormd overkomt.

running comment   

RVD
Rijksvoorlichtingsdienst.

RVU
Radio Volks Universiteit. Door de Volksuniversiteiten in 1931 opgerichte zendgemachtige die op de radio en later ook op televisie educatieve programma’s brengt.

sales promotion

samenvatten

sampling
1 Steekproef-trekking voor marktonderzoek. 2 Gratis verstrekken van eenheden van het te marketen produkt. Wordt uitsluitend gebruikt voor verbruiksgoederen itt gebruiksgoederen. Dus: dame die dubro-doekjes of plakjes kaas uitdeelt in de Albert Heijn doet aan sampling. Door sampling stelt men de doelgroep in staat door eigen ervaring het produkt te leren kennen. Als die ervaringen negatief zijn, valt dat met communicatie meestal niet meer te herstellen. 3 Sprokkelen van geluiden en/of beelden ten behoeve van een leader, break of een station call in een omroepprogramma. Collage van uiterst korte fragmenten beeld/geluid waardoor de oorspronkelijke compositie of uitzending onherkenbaar wordt met als doel het weergeven van een impressie, een beweging. House-muziek wordt voornamelijk gemaakt met samples.

sandwichformule

sandwichtheorie

sandwich meisje

Santbergen
Opleidingsinstituut van de omroep, in 1988 bij de verzelfstandiging van het NOB, gesplitst in een programmatisch (Media Academie) en facilitair deel (COM Santbergen). Omdat de splitsing  bedrijfseconomisch geen succes was, worden sinds september 1991 de opleidingen gezamenlijk verzorgd. Beide instituten hebben 33 werknemers.

satirisch tijdschrift
Tijdschrift waarin de upperclass een venijnige lachspiegel wordt voorgehouden. In Frankrijk (Le Canard Enchaîné, Charly Hebdo, Grosse Bertha, l’Idiot International), Engeland (1841-1992: Punch, thans Private Eye) en Amerika (omvangrijke undergroundpers, Spy, New Yorker) floreert het genre, maar in Nederland wil het nog altijd niet lukken een satirisch tijdschrift van de grond te krijgen.
Van 1948 tot 1953 verscheen Mandril, in 1982 hield De Opstoot het driekwart jaar vol, van 1982 tot 1984 verscheen in Vlaanderen De Zwijger, maar alleen het satirische studentenblad Propria Cures is een blijvertje gebleken. PC verschijnt sinds 1890 en heeft een aantal grote namen voortgebracht, zoals Slauerhoff, Hugo Brand Corstius, Hella Haasse, Godfried Bomans en Renate Rubinstein. PC heeft geen hoofdredactie en het is regel dat de (onbetaalde) redacteuren maximaal drie jaar aanblijven. Het aantal abonnees bedraagt tweeduizend. Het ministerie van WVC stelt zich garant voor de verliezen.
Zie ook: column; studentenblad.

scanner
Elektronisch of met laser werkend aftastapparaat dat gewone, niet proportioneel getypte tekst omzet in digitale vorm ten behoeve van opslag in computergeheugens. Kan ook met illustraties en logo’s.
Zie ook: springer

scenario
Gedetailleerd plan voor een optreden of voor opnamen van scènes.

Scheltema
Bekend Amsterdams journalistencafé.
Zie ook: Nieuwezijds; Fleet Street.

schermresolutie

Scherpenzeelprijs
Prijs die jaarlijks wordt uitgereikt aan een schrijvende journalist, fotograaf, radio- of televisiemaker, wiens werk ‘op een indringende en toegankelijke wijze inzicht geeft in ontwikkelingen in de derde wereld’. De prijs wordt verleend door een gelijknamige stichting die in 1991 in het leven is geroepen door minister van ontwikkelingssamenwerking drs. J.P. Pronk. De stichting is een voortzetting van de Scherpenzeelprijs, die in 1975 door Pronk werd ingesteld en zes keer is uitgereikt. De huidige stichting heeft een bredere doelstelling en stelt zich tevens ten doel de derde-wereldberichtgeving in de Nederlandse media te bevorderen. Zij doet dit middels subsidies voor onderzoek, studiedagen en symposia. Adres: Secretariaat Scherpenzeelstichting, School voor Journalistiek, postbus 8611, 3503 RP Utrecht.
Zie ook: perspijzen.

school voor journalistiek
Vierjarige HBO-opleiding voor het vak van journalist (en redactioneel vormgever). Jaarlijks beginnen ruim […] studenten de dagopleiding journalistiek aan een van de vier journalistenscholen in Nederland. Omdat het aantal aanmeldingen veel groter is dan het aantal plaatsen leggen de kandidaten een toelatingstoets af en/of wordt er geloot. De oudste opleiding is de School voor Journalistiek, gesticht in 1966 door de Nederlandse Vereniging van Journalisten en Vereniging De Nederlandse Dagbladpers. De andere zijn: Fontys Hogeschool Journalistiek te Tilburg; Hogeschool Windesheim, School of Media te Zwolle; Christelijke Hogeschool Ede, Journalistiek & Communicatie.
Zie ook: post-doctorale opleiding journalistiek.

schoolbord

schoolkrant
Blad voor en door leerlingen, dat voornamelijk over de eigen school gaat. Schoolkrantredacties kampen vaak met censuur door de schoolleiding. Tekort aan kopij is ook een veel voorkomend probleem en de continuïteit ontbreekt nog wel eens: het ene jaar is er een enthousiaste redactie; het andere jaar bestaat de redactie uit ‘bruggers’ die alles willen maar niks kunnen. Organisaties die op dit gebied hulp kunnen bieden, zijn de Nederlandse Vereniging voor Schoolmedia en de Stichting Jongeren Onderwijs Media.
Zie ook: Stichting Krant in de Klas.

schoolradio

schoonsnijden
Onder de snijmachine afsnijden van drukwerk tot het gewenste formaat.

Schouwtje
Koosnaam voor het Rotterdamse journalistencafé De Schouw aan de Witte de Withstraat. In de jaren zestig het trefpunt voor journalisten, toen de Witte de Withstraat nog de Fleet Street van Rotterdam was en in deze straat of in de directe omgeving de redacties gevestigd waren van De Tijd, De Maasbode, De Rotterdammer, De Havenloods, Dagblad Scheepvaart, NRC, Algemeen Dagblad, Rotterdamsch Parool en vanaf 1972 Het Vrije Volk.
Zie ook: Nieuwezijds; Scheltema; Fleet Street.

schreef
Dwarsstreepje aan het uiteinde van de letters. Een schreefloos lettertype wordt zelden gebruikt in de krantenwereld; alleen Trouw heeft dit in 1986 gedaan. Bij tijdschriften gebeurt het veel vaker. Volgens critici bemoeilijkt een schreefloze letter de leesbaarheid. John Updike zei daarover al: ‘Een schreef heeft een bedoeling. Hij helpt het oog de vorm van de letter te herkennen. Een schreefloze letter is voor een korte tekst wel pikant, maar stoot in een langere tekst de lezer af, zoals vetvrij papier water afstoot. Het letterbeeld komt vaag en vlekkerig over.’
Zie ook: leesbaarheid.

schreefloze letter
Zie: schreef.

schriftelijke enquête

schriftelijke informatie

schrijfkramp

Science Citation Index
Amerikaans overzicht, dat aangeeft hoe vaak een wetenschappelijk stuk door anderen wordt aangehaald en wat de invloed van het tijdschrift is, waarin het verscheen. Een Amerikaans socioloog heeft vastgesteld dat vermelding in de publiekspers iemands plaats op de Index doet stijgen.
Zie ook: macht.

SCO
Stichting Communicatie Ontwikkelingssamenwerking, in 1986 mede op initiatief van de NDP opgericht, met als het doel de bevordering van de vrijheid en de pluriformiteit van informatie door het initiëren en begeleiden van kleinschalige mediaprojecten in de Derde Wereld. Het secretariaat is ondergebracht bij de NDP.

scoop
Zie: primeur.

Scoop
Titel van een satirisch boek over oorlogsverslaggeving, in 19xx geschreven door Evelyn Waugh. Verslaggever William Boot wordt tegen zijn zin gestuurd naar het fictieve land Ismalië. De eigenaar van zijn krant eist ‘een paar klinkende overwinningen, een paar staaltjes van persoonlijke moed (…), gevolgd door een feestelijke intocht in de vijandelijke hoofdstad. Dat is wat de krant onder een oorlog verstaat.’ Zie ook: oorlogsverslaggeving.

screentest
Beeldtest om te kijken of en hoe personen kunnen optreden voor de televisie. Bij radio: stemtest.

script

script girl

second splash

secundair bereik
1 Bij persmedia: Het aantal lezers van een krant of tijdschrift dat dit blad heeft ontvangen van iemand die dit zelf los heeft gekocht of hierop is geabonneerd. 2 Bij TV: Het aantal kijkers naar een door de TV uitgezonden evenement (sportwedstrijd, concert). Dit secundaire bereik is speciaal van belang voor de sponsors van deze evenementen, omdat de hoogte van de kijkdichtheid doorgaans vele malen groter is dan het primaire bereik. Daardoor verwacht de sponsor een veel groter effect van zijn naamreclame. Zie ook: bereik; primair bereik; sponsoring.

segmentatie

selectief aanvaarden

selectief bereik
Verschijnsel dat personen in de doelgroep bepaalde media wel en bepaalde media niet hanteren. Zij vallen alleen binnen de dekking als de zender die eerste groep media inschakelt, waardoor succesvol met hen kan worden gecommuniceerd. (nogal wiedes). Voorbeeld: Het bereik van TV-reclame in Nederland wordt vaak sterk overschat. Slechts weinigen kijken er zeer geregeld naar, velen slechts af en toe en ongeveer een kwart (vrijwel) nooit. Wegens dit selectieve bereik is STER-TV in Nederland ongeschikt als een adverteerder snel veel personen wil bereiken.

selectief onthouden

selectief publiceren

selectieproces

selectieve kennisname

selectieve waarneming
Verschijnsel dat personen een bepaalde uiting wel waarnemen als die aanhaakt bij hun bestaande predisposities (attitudes, gevoelens, belangstelling), maar een andere uiting niet of vervormd. Deze ‘vervorming’ kan op drie manieren plaatsvinden: 1 De persoon neemt minder waar dan wat er objectief aanwezig is. De rest ziet hij over het hoofd omdat hij het niet verwacht. Voorbeeld: een automobilist neemt E-wegnummering niet waar omdat hij uitsluitend op de A-nummering van wegen let, hoewel beide bordjes vlak boven elkaar langs de snelwegen zijn aangebracht. 2 De persoon neemt meer waar dan wat er objectief aanwezig is doordat hij dat meer automatisch verwacht. Voorbeeld: Iemand meent de aanbeveling ‘Heerlijk, Helder, Heineken’ te hebben gehoord in een radio-commercial, terwijl er alleen voor een speciale promotion tbv dit biermerk werd geadverteerd. (op een bierviltje ofzo). 3 De persoon neemt iets anders waar dan wat er objectief aanwezig is, doordat dit andere meer strookt met zijn of haar verwachtingspatroon. Voorbeeld: Iemand ziet een blauw verkeersbord waarop een man en kind hand-in-hand zijn afgebeeld. Hij denkt dat het een waarschuwing tegen kinderlokkers betreft.

semi-live

seminar

sensatiepers
Zie: yellow press; populaire pers.

ser-redactie
Sociaal-economische redactie. Deelredactie die nieuws en achtergronden verzorgt op sociaal-economische terrein.

service
1 Onverplichte (en dus in het algemeen ook onverwachte) extra dienstverlening voor, tijdens of na de aankoop van een produkt of dienst. In de woorden van een Amerikaanse directeur van American Express: ‘Service is to exceed customer needs’. Vaak wordt gecontracteerde garantie ook service genoemd, bijvoorbeeld in het begrip servicecontract bij geleverde duurzame goederen. Hieronder wordt dan ook het periodieke onderhoud verstaan. 2 Dienst of dienstverlening. Een immaterieel produkt, geleverd door een persoon. Het belangrijkste verschil tussen diensten en materiële produkten is dat diensten een variabele kwaliteit hebben.

7Days
Krant voor kinderen vanaf 12 jaar.
Zie ook: Kidsweek Junior.

shockblog
Aanduiding voor blogs als Geen Stijl, die op ‘shockerende’ wijze nieuws verslaan en becommentariëren.

shot
Achter elkaar opgenomen fragment van een av-programma.

show-redactie
Deelredactie die nieuws en achtergronden verzorgt op het gebied van theater. Doorgaans gecombineerd met de rtv- en filmredactie.

signaal

significantie

SIRE
Stichting Ideële Reclame, opgericht op 30 augustus 1967, met als doel ‘de bevordering van het algemeen belang door de kennis en de middelen van de Nederlandse reclamewereld in al haar geledingen belangeloos in dienst te stellen van de gehele Nederlandse bevolking, alsmede het bedrijven van public relations voor de Nederlandse reclamewereld, in de ruimste zin des woords’ (art. 2 statuten). De eerste 25 jaar liet Sire zestig campagnes het licht zien, die betrekking hadden op een sociaal onderwerp, zoals onderwijs, geboortebeperking, astma, pleegzorg, slachtofferhulp enzovoort. De betrokkenen (tekstschrijvers, ontwerpers, grafici, reclamebureaus, drukkers, fotografen, lithographen en de media) werken gratis mee aan de campagnes. De totale mediabijdrage bedroeg tot 1992 ruim 76 miljoen gulden.

SISO
Indelingsschema van een bibliotheekcatalogus.

situatie ethiek

situatiegerichtheid

slagzin
Zin met een uitdrukking die de zender (meestal een bedrijf) ook in andere communicatie-uitingen regelmatig gebruikt. Draagt bij tot snelle herkenning van de zender.

slang
Zie: chapeau.

slow motion
Vertraagde weergave van een opname.

sluikreclame
PR-activiteit die ten doel heeft in redactionele uitingen (voornamelijk bioscoopfilms en TV-uitzendingen) een produkt, vrijwel altijd een merkartikel, duidelijk in beeld te laten verschijnen op een manier die de kijker onopzettelijk overkomt. Uiteraard is het ook mogelijk via auditieve media een produkt, merk- of bedrijfsnaam te laten noemen.
Zie ook: sponsoring.

sluiswachters /gatekeepers
Visie op media, waarin gesteld wordt dat zij fungeren als sluiswachters voor dominants ideeën en soorten informatie. Met andere woorden: de media selecteren en benadrukken bepaalde onderwerpen en informatie, ten koste van andere. Heeft betrekking op verschillende selectiestadia.

sluitingstijd
Zie: deadline.

smaakcultuur
Een verzameling van identieke genres, die door veel mensen wordt geprefereerd en die zowel via film, televisie, tijdschriften als door massatoerisme en uitgaanscircuit wordt gebracht.

soap
Olga Madsen, ‘creatief producent’ van de succesvolle soapserie Goede Tijden Slechte Tijden van RTL4 heeft de volgende definitie voor dit genre bedacht: ‘Een naïef verteld verhaal door dialoog met beeld, waarin reële personages bijna onwaarschijnlijke verhaallijnen waarschijnlijk laten zijn.’ Barbara Jurgens, dramaturge, vertaalster en bewerkster van de serie Eeastenders tot Het Oude Noorden (Vara, 1993) meent dat soapverhalen in essentie over relaties gaan: ‘Wie doet wat, waar en met wie?’

sociaal jaarverslag

sociaal-economische redactie
Zie: ser-redactie.

sociale ethiek

sociale klasse (welstandsklasse)
De klasse waartoe men sociaal gezien behoort. Voor Nederland wordt hiertoe iedere ondervraagde bij een onderzoek door het betreffende onderzoeksbureau ingedeeld aan de hand van de beroepsopgave van een gezinshoofd, gecombineerd met gegevens over opleiding, leeftijd en mate van leidinggeven volgens vast normen. De meeste marktonderzoeksbureaus hanteren 5 klassen, die als volgt globaal kunnen worden geïndiceerd: Klasse A: De welgestelden, zoals directeuren van grote ondernemingen, het merendeel van de zelfstandige beoefenaars van vrije beroepen, staffunctionarissen van grote bedrijven, hoge ambtenaren, hereboeren enzovoort. B1: De bovenlaag uit de middengroep, waaronder directeuren van middelgrote bedrijven, de wat grotere bedrijven uit de middenstand, alsmede ambtenaren en kantoorpersoneel in semi-hogere posities. B2: De onderlaag uit de middengroep, waaronder directeuren van kleine ondernemingen, de wat kleinere bedrijven uit de middenstand (voor zover niet vallende onder het begrip ‘kleine middenstand’) alsmede ambtenaren en kantoorpersoneel in de middenposities. C: De minder welgestelden, onder andere de kleine middenstand, de lagere ambtenaren en lager  kantoorpersoneel alsmede de geschoolde arbeiders. D: de minst welgestelden, zoals de ongeschoolde arbeiders, de niet-werkenden die naast AOW en klein pensioen weinig of geen andere bronnen van inkomsten hebben. Voor personen van 15 jaar en ouder is de procentuele verdeling op basis van de SUMMO-scanner (1988) als volgt: A-klasse 6%, B1 13%, B2 31%, C 38% en D 12%.
Zie ook: marktsegmentatie.

soft focus
Onscherp maken van de contouren bij een foto-, video- of filmopname. Populair bij bruidsfoto. De Britse fotograaf David Hamilton maakte in de jaren zeventig en tachtig furore met zijn soft focus foto’s van schaars geklede jonge meisjes.

software
Computerprogramma’s.

soundmix

special
Aan een speciaal thema gewijde editie.

special interest magazine
Publiekstijdschrift dat geheel of grotendeels aan een bepaald onderwerp is gewijd, doorgaans in de sfeer van vrijetijdsbesteding. Indien het speciale onderwerp een vak of beroep betreft, spreken we van vakbladen c.q. professionele tijdschriften.

specialist

spelling

spellingscontrole
Computerprogramma met woordenlijst dat afwijkende schrijfwijzen signaleert.

spiegelverkeerd
Het omgekeerd afdrukken van een foto teneinde de geportretteerde ‘de pagina in te laten kijken’, met de blik gericht vanaf de rand van de pagina.

spin control
Manipulatie van het image van bijvoorbeeld de president in de Amerikaanse media. Sinds Nixon houdt The White House Office of Communications zich daarmee bezig, een afdeling die los van de persvoorlichting door de woordvoerders van de president functioneert. De mensen die er werken, heten ‘spinners’ of ‘spin doctors’. Ze stellen onder meer beeld en geluid, waarin vragen van de lokale presentator kunnen worden gemonteerd, beschikbaar aan lokale radio- en tv-stations. Zie: John Anthony Maltese, Spin Control, the White House of Communications and the management of presidential news, Chapell Hill, 1992.

sponsor-redacteur
Redacteur bij de commerciële televisie die als taak heeft sponsors te werven voor redactionele uitzendingen, zoals praatshows. In ruil daarvoor wordt in zo’n uitzending aandacht besteed aan (een) product(en) van de sponsor.
Zie ook: sponsoring.

sponsored magazine
Een door een organisatie gratis onder een grote publieksgroep verspreid geïllustreerd tijdschrift dat informatie geeft over die organisatie en dat advertenties kan bevatten van niet-concurrerende bedrijven en instellingen. Sponsored magazines behoren met free-gift magazines, editorial catalogues, catazines, magalogues, special advertisment features, specialogs, informercials, retail and shop traffic magazines tot het werkterrein van de editorial marketing. Alhoewel ze verdacht veel op tijdschriften lijken, hebben deze bastaarden niets met journalistiek te maken, maar alles met geld verdienen. Een succesvol voorbeeld van een sponsored magazine is Allerhande van Albert Heijn. Het blad is self liquidating, wat betekent dat AH er geen cent op toelegt, omdat de fabrikanten, waarvan merken in de schappen liggen, er graag in adverteren.

sponsored programma
Zie: sponsoring.

sponsoring
Tegenprestatie van een adverteerder in ruil voor een commerciële boodschap, die verpakt wordt in een redactioneel jasje. De reclamewereld onderscheidt drie vormen: 1 product placement (sluikreclame), waarbij de sponsor betaalt of goederen levert in ruil voor een (verhulde) wederdienst; 2 inscript- of item-sponsoring (de audiovisuele tegenhanger van de advertorial), waarbij een commerciële boodschap wordt geïntegreerd in een bestaand programmaconcept (in de populaire serie Goede Tijden Slechte Tijden zorgde inscript-sponsoring bijvoorbeeld drie weken lang voor een overvloedige consumptie van croquetten en voor één week waarin om de haverklap een banaan werd genuttigd) en 3 programma-sponsoring, waarbij de communicatiedoelstelling van de adverteerder een van de, zo niet hét uitgangspunt is van een tv-programma. Programma-sponsoring kent twee afgeleide vormen: bartering en de opdrachtfilm. Bij bartering maakt een adverteerder of reclamebureau een programma(concept), dat niet tegen betaling maar in ruil voor reclamezendtijd in en rondom de uitzending aan een tv-station wordt aangeboden. Volgens het Commissariaat van de Media gaat er bij televisiesponsoring jaarlijks een bedrag om van tussen de zeventig en honderd miljoen gulden.

sportredactie
Deelredactie die het nieuws, reportages en achtergrondartikelen verzorgt over sportgebeurtenissen en alles wat waarmee samenhangt. De meeste kranten hebben op maandag een vele pagina’s dik sportkatern.

sportsponsoring

sportverslaggever
Verslaggever die werkzaam is bij de sportredactie. Zijn status is in de sportwereld niet altijd even hoog getuige de volgende ‘definitie’ in een clubblad: ‘Een sportverslaggever is een man die op zaterdag als precies weet welke club er op zondag zal winnen en die je op maandag precies kan vertellen waarom die club verloren heeft.’

spot
Tijdsruimte bestemd voor het uitzenden van een radio-of televisie commercial.

spotbereik
Het aantal personen dat gedurende de betreffende spotlengte naar een bepaalde radio- of TV-zender luistert of kijkt. Een aantal media- onderzoeken leidt tot de voorzichtige conclusie dat voor STER-TV een gemiddeld spotbereik geldt van 0,7 x het gemeten blokbereik.
Zie ook: bereik.

spread/doublespread
Volgens Vreekamp bestaat alleen doublespread.
Zie: doublespread.

spreekuur

sprekende hoofdregel

sprekende pagina

springer
1 Ook: scanner. De krantelezer is een springer. Meestal kijkt hij eerst naar een grote foto, het onderschrift en de kop. Vervolgens flitst hij naar andere opvallende elementen op de pagina, zoals de koppen boven andere artikelen, de inhoudsopgave, citaten in een grotere letter en tussenkoppen. Soms staat zijn oog even stil bij de eerste regel van een verhaal. Uit onderzoek aan het Poynter Institute for Media Studies in Florida is gebleken dat 10 procent wat de krant dagelijks biedt grondig wordt gelezen (Eyes on the news). 2 In een film is een springer een beeldwisseling, waarbij het lijkt of de objecten in het beeld bewegen of een sprong maken, terwijl ze deze bewegingen of sprongen niet hebben uitgevoerd. Bij een verkeerde montage kan dit effect gemakkelijk optreden.
Zie ook: leesonderzoek.

Springer-concern

SPRLT

sprokkelnieuws

staande foto
Foto waarvan de hoogte beduidend groter is dan de breedte in tegenstelling tot een liggende foto.

staartwit
Wit tussen zetspiegel en staart (onderkant).

staatsalmanak
Jaarlijks verschijnende adressengids van de overheid.

Staatscourant
Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden, dagelijks verschijnend, met Mededelingen, Besluiten, Aankondigingen en Regelingen van de overheid. Oplage circa 14.000, gemiddelde dagelijkse omvang 27 pagina’s. Het eerste nummer verscheen op 1 januari 1814, maar al eerder – ten tijde van de Bataafse Republiek – bestond een staatscourant.

stadsomroeper

stadsradio

stadsredactie
Deelredactie die de nieuwsgaring in de stad van vestiging verzorgt.

stafafdeling in- en externe communicatie

staffunctionaris public affairs

stafmedewerker public relations

stafverslag

stand up
Ook: stand-upper.

stapelkop
Kop van meer dan circa vijf regels. Geïntroduceerd in de 18e eeuw om de informatie via de kop uit te breiden. Met name populair bij de yellow press.

station call
Herkenningsbeeld en/of -geluid van een omroep of programma.

steen

steno
Snelle manier van schrijven met tekens en afkortingen.

STER
Stichting Etherreclame Eerste uitzending Nederland 1, 2 januari 1967, tussen 18.56 en 19 uur. Op 1 maart 1968 startte de radioreclame via de drie Hilversumse radiozenders.

STER-blok
Zendtijd voor een aantal radio- en TV-commercials. Aanvankelijk rond journaaluitzendingen gegroepeerd, maar thans rond allerlei programma’s en bij de commerciële zenders ook tijdens speelfilms.

sterotypie

sterspot

steunadvertentie

steunkleur
Kleur in de krant. Meestal gebruikt in het logo en hier en daar een kader.

stijlboek
Interne uitgave van een krant met regels voor journalisten en redacteuren inzake spelling, interpunctie en taalgebruik. Gezien de verschillen die een en dezelfde krant op deze gebieden vertoont, valt te betwijfelen of journalisten zich iets aantrekken van het stijlboek van hun krant – als een exemplaar al in hun bezit is. De Volkskrant bracht in 1992 de eerste handelseditie van haar stijlboek uit (Sdu Uitgeverij).

still
Foto gebruikt in film- of video- opname of tijdens televisieprogramma.

Stimuleringfonds
Nederlandse Culturele Omroepproducties Organisatie, in 1987 ingesteld door minister Elco Brinkman (WVC), die jaarlijks een kleine dertig miljoen gulden verdeelt onder Nederlandse zendgemachtigden voor kunstzinnige radio- en tv-programma’s. De te subsidiëren culturele producties moeten, aldus de statuten, liefst van Nederlandse origine zijn en zij moeten een hoogwaardig artistiek karakter hebben. Tot en met 1991 heeft het fonds ruim tweehonderd programma’s gesubsidieerd.

stimulus-organisme-response theorie

stimulus-response theorie

stock music

Stone, I.F.
Amerikaanse journalist (1907-1989), die grote faam verwierf met een eigen blad, I.F. Stone’s Weekly (1953-1971). Isodore Feinstein Stone (‘Izzy’) vlooide als geen ander alle mogelijke regerings- en Congresdocumenten door en stuitte daarbij vaak op intrigerende passages, die leidden tot spraakmakende onthullingen. Op zijn hoogtepunt, in de Vietnam-periode, had het blad een oplage van 70.000 exemplaren. Befaamde uitspraken van Stone zijn: ‘Zodra een minister je uitnodigt voor de lunch en je om je mening vraagt, heb je afgedaan.’ En: ‘Alle politici zijn leugenaars totdat het tegendeel bewezen is.’

stop de persen
Uitdrukking die gebruikt wordt, wanneer na het verstrijken van de deadline belangrijk nieuws de krant in moet. Kan alleen in noodgevallen, want het stoppen van de persen leidt tot vertragingen in de bezorging. Bij sommige drukkerijen is het zelfs niet of nauwelijks mogelijk omdat de persen na het drukken van de krant beschikbaar moeten zijn voor een andere tijdgebonden uitgave.

Stop de persen
Inmiddels opgeheven mediarubriek van Veronica Omroep Organisatie op de televisie, gepresenteerd door Ton Egbers. In het programma kwamen mensen uit de wereld van de media aan het woord, maar zo kritisch als in de Britse tegenhanger Bite back werden ze niet benaderd. Wellicht is dat not done op de Gooise matras.

stop press news

stopper
Ook: stoppertje. Kort bericht van niet meer dan een paar regels om een gaatje op te vullen. Worden ook vaak geplaatst in een aparte rubriek (puntberichten, kortkolom).

storyboard
Als strip getekend idee voor een film of de achtereenvolgende scènes in een omroepprogramma.

stramien
Standaard-indeling bij de opmaak met eigen ‘codes’: kader plus diagonaal kruis voor ‘foto’, blok met trefwoord voor ‘kop’ en horizontale golflijnen om tekstvolume aan te duiden. Nadeel voor journalisten: alles moet in het strenge keurslijf van het stramien geperst worden.

stramienopmaak

strategie

strategische analyse

streamer
Kopregel over de volle breedte van de pagina. De term wordt ook wel gebruikt voor een in de broodtekst in afwijkend lettertype gezet citaat.

streekredactie
Zie: regio-redactie.

stringer

strip
Getekend (vervolg)verhaal. Kranten hebben niet alleen een informatieve functie, maar ook een diverterende. Daarom hebben de meeste kranten strips. Sommige stripfiguren zijn zelfs de krant ontgroeid en op eigen benen verder gegaan. De eerste Nederlandse krantestrip, getiteld ‘Nieuwe Oostersche Sprookjes’, verscheen op 16 februari 1922 in het Rotterdams Nieuwsblad. Klassieke strips zijn: In de Soete Suikerbol (W.G. van de Hulst), Bulletje en Boonestaak (George van Raemdonck/tekst: A.M. de Jong), Sjors en Sjimmie (Frans Piët), kapitein Rob (Pieter Joseph Kuhn), Paulus de Boskabouter (Jean Dulieu) en Tom Poes (Marten Toonder).

strokenproef
Lange stroken zetsel die dienen als basismateriaal voor het opmaken van een pagina.

strooibiljet, flyer
Niet gevouwen vel bedrukt papier dat verspreid wordt door het uitstrooien uit een vliegtuig, luchtballon, ander vervoermiddel of uitgedeeld wordt. In de Golfoorlog gebruikt om Irakezen tot overgave te verzoeken.

studentenblad
Blad uitgegeven door universiteiten en hogescholen.
Zie ook: satirisch tijdschrift.

studiekring voorlichtingskunde

subsidiariteitsbeginsel

summatief evaluatieonderzoek

Summo-Scanner
Wekelijks telefonisch onderzoek onder 750 Nederlanders naar het gebruik van producten en merken, tijdbesteding, bereik van media en reclame, uitgevoerd in opdracht van het Samenwerkingsverband tot het Uitvoeren van Multi-Media-Onderzoek door marktonderzoekbureau Burke/Interview.

SUMMO
Samenwerkingsverband voor Uitvoering van Multi Media Onderzoek

supertext

supplement
Vaak thematisch katern dat periodiek aan de krant wordt toegevoegd. Uit een onderzoek in 1987 door het Media Instituut bleek dat van alle supplementen, bijvoegsels en bijlagen van de zes landelijke dagbladen ongeveer zestig procent niet wordt ingekeken. Een bekende jaarlijkse bijlage in de krantenwereld is de begrotingsbijlage op Prinsjesdag met gegroepeerd per ministerie de hoofdpunten van de rijksbegroting.
Zie ook: weekendbijlage.

survey

SVPR
Studenten Vereniging voor PR en Voorlichting In 1983 opgerichte vereniging om studenten pr en voorlichting meer met de praktijk in aanraking te brengen. Dat doet ze door praktijkdagen te organiseren, cases te behandelen en stagebemiddeling aan te bieden. De SVPR werkt incidenteel samen met de CERP bij het organiseren van excursies.

symbolisch interactionisme

symbool
Teken waaraan men een bepaalde betekenis hecht. Zo staat een rood kruis symbool voor medische hulp (in islamitische landen: gevaar), een rode roos voor symbool liefde, een klavertje vier voor geluk.

symposium

synchronische communicatie

synopsis
Samenvatting van een plan voor een reportage of serie of scenario voor een recreatief omroepprogramma. Filmverhaal in woorden.

systeem communicatie concept

systeem model PR

systeem theorie

systeem theoretisch onderzoek

taalfouten
Staan er meer taalfouten in de krant dan vroeger? Hans van den Heuvel, redacteur Eindhovens Dagblad, meent van wel. Als oorzaak noemt hij het wegvallen van de correctie, ‘het jarenlang negeren van het spellingonderwijs, zelfs in journalistenopleidingen’ en tijdsdruk (Onze Taal, 2001-1). Hij krijgt in hetzelfde nummer repliek van Joop van der Horst, hoofddocent historische taalkunde aan de Katholieke Universiteit Leuven, die schrijft: ‘De krant is anno 2000 in ongeveer alle opzichten onvergelijkbaar veel beter dan die van een halve eeuw geleden.’

taalhantering

taalwenken

tabloid

talking head

talkshow
Televisieprogramma waarbij een interviewer met gasten praat. Doorgaans meer verstrooiend dan informatief. Een gunstige uitzondering vormde negen jaar lang Adriaan van Dis, die met boekenschrijvers praatte. Van Dis toonde aan dat het middelmatige niveau van de Nederlandse televisie valt te verwijten aan de makers, en niet aan het medium. Het aantal talkshows is in de loop der jaren fors toegenomen, omdat ze relatief goedkoop zijn. In 1990 waren er 21. Enkele uitspraken van talkshow-presentatoren. Jan Lenferink (9 jaar Rur), aan het eind van zijn laatste uitzending: ‘We hebben ‘t weer absoluut nergens over gehad – en dat is mijn ideaal van een talkshow.’ Sonja Barend: ‘Je zit een beetje te ouwehoeren.’ Een Britse talkshow-presentator: ‘Zelfs een kopje thee, dat op gezette tijden gedurende een aantal weken beeldvullend op de tv verschijnt, ontvangt gegarandeerd fanmail.’

tante-Betje-stijl
Populaire benaming van foutieve inversie (foutieve samentrekking), geïntroduceerd door de taalgeleerde en leraar Engels Gerard Nolst Trenité (1870-1946). Hij had onder het pseudoniem Charivarius in De Groene Amsterdammer een column over taal, waarin hij zich verzette tegen taalverbastering. Voorbeeld van foutieve inversie: Gisteren kwam mijn broer thuis en zijn we erg blij, dat hij er weer is.

taperecorder

tapes

TASS

taxichauffeur
In veel reportages voorkomende figuur die, vaak anoniem geciteerd, ‘deskundig’ commentaar geeft op de actuele gebeurtenissen. Zijn vrouwelijke tegenhanger is het kamermeisje.

teaser
Communicatieve uiting die als doel heeft nieuwsgierigheid op te wekken. Een teaser wordt dus altijd gevolgd door een definitieve en uitgebreide uiting van groot formaat, eventueel pas na herhaalde teasers (teaser-campagne). Teasers worden nogal eens gebruikt bij de bekendmaking van iets speciaals of spectaculairs, bijvoorbeeld de introductie van een nieuw produkt.

tegen openbaarheid

tegenshot
Televisie/video-opname vanuit overzijde.

tekenaar

tekeningen

tekens

tekst

TELEAC
Stichting Televisie Academie Zendgemachtige die cursussen verzorgt, verdeeld over radio- en televisielessen, zoals Engels voor beginners, Sprekend de middeleeuwen, Hoofdpijn te lijf enzovoort. De stichting werd in 1963 opgericht met financiële steun van de Nederlandsche Maatschappij voor Nijverheid en Handel, Unilever, Shell en Philips. Als eerste onderkomen fungeerde een oud ketelhuis van de Technische Hogeschool te Delft, sinds 1969 zetelt Teleac in gebouw Leeuwensteyn, hoog boven het Utrechtse Hoog Catharijne. Omdat Teleac in de beginjaren uitsluitend in de late avonduren uitzond, had zij als bijnaam Pyama-academie. Het gemiddeld aantal cursisten per cursus bedraagt thans vierduizend, de zendtijd 232 uur.

telecommunicatie

telecopier
Zie: fax.

telefax
Zie: fax.

telefonische contacten

telefonische enquête

telefonische voorlichting

telefoon-nieuwslijn

telekopiersysteem

telematica

telepad

teleprompter
Leesapparaat voor televisiepresentatie.

Teletekst
‘Televisieprogramma dat uitsluitend bestaat uit een aantal beelden met alfanumerieke gegevens en andere stilstaande beelden, welke door de kijker in een door hem bepaalde volgorde en een door hem bepaald tijdstip kan worden geraadpleegd…’ (artikel 1 Mediawet) Teletekst begon op 1 april 1980 met vijftig pagina’s. Het ANP vult sinds 1989 onder eigen naam de (15) nieuwspagina’s, ook de omroepen hebben een eigen hoofdstuk, waarin ze informatie over hun programma’s geven. De Teletekstredactie (40 medewerkers) van de NOS in Hilversum houdt zich bezig met de beurspagina’s, stemmingsberichten over de effectenbeurs, sport, speciale projecten, kranten, weekbladen, en het maken van het nieuws voor doven en slechthorenden. Iedere pagina bevat ten hoogste 17 tot 18 schermregels van hooguit 40 tekens.
Op vrijwel alle redacties van de kranten staat Teletekst aan op de pagina Laatste Nieuws. Het medium wordt door redacteuren vooral gebruikt om een snel overzicht te krijgen (en houden) van het laatste nieuws. In 38 procent van de Nederlandse huishoudens staat een Teletekst-toestel. Gekeken wordt er de hele dag, met een accent in de late namiddag en vroege avond. Topdagen zijn woensdag en het weekeinde, vermoedelijk omdat dan veel sportliefhebbers het medium raadplegen.

televisie

televisiecircuit

televisiereclame
Reclame via het medium televisie. De uitingen heten commercials, de hiervoor bestemde tijden heten spots. Uitgezonden in al dan niet zwevende STER-blokken. Volgens de notitie De kwaliteit van het contact met het medium televisie, opgesteld door het reclamebureau PMSvW/Y&R, is het aantal spots bij de STER en RTL4 tussen 1989 en 1991 bijna verdrievoudigd: van 31.774 naar 94.423. Het aantal adverteerders is toegenomen met 24 procent. Ook de eigen reclame van de omroepen nam toe. Bij RTL4 bestaat 20 procent van alle reclame uit aankondigingen en promoties voor de eigen programma’s en de eigen stal. Volgens het rapport keek de consument in 1989 114 minuten per dag en in 1991 124 minuten.
Zie ook: sponsoring.

televisieserie

televisiespots

telex

terminal

testimonial
Letterlijk: Getuigenis. Een bij bewust beïnvloedende communicatie gebruikte uitingsvorm waarin wordt getracht de geloofwaardigheid van de boodschap te versterken door gunstige ervaringen te laten uitspreken: door personen die deskundigheid of autoriteit uitstralen, zoals politici, artsen, topfokkers, popsterren, sportidolen, acteurs enz, of door personen die duidelijk tot de doelgroep behoren, zoals een typisch degelijke huisvrouw, een charmant kind, een duidelijk geslaagde man.

thema reclame

tijdschrift

tilt
Verticale beweging met de camera bij tv, video of film. Wanneer de camera van boven naar beneden gaat heet ze een tilt down en omgekeerd een tilt up.
Zie ook: pan.

tipgeld
Betaling voor een tip die leidt tot een bericht.

tipgever
Een persoon die een journalist een tip geeft met het doel dat daaruit een publicatie volgt. Tipgevers of lekken zijn heel vaak de motor achter onthullingsjournalistiek. Kees Brants (Kleine sociologie van het lek, in: Onthullingsjournalistiek, Groningen 1991) onderscheidt het morele lek, het lek uit profijt, het politieke lek (met als variant de proefballon) en het journalistieke lek. Het voortijdig bekend worden van nota’s en brieven was minister Maij-Weggen (verkeer en waterstaat) een doorn in het oog. In januari 1992 gaf ze zelfs de rijksrecherche opdracht uit te zoeken hoe de AVRO-radio beslag had kunnen leggen op een interne nota. De betrokken journalist werd met gijzeling gedreigd, toen hij weigerde zijn bron bekend te maken.
Zie ook: kwartjesman; lek; verschoningsrecht.

Titus Brandsmaprijs
Driejaarlijkse prijs voor journalisten die om hun journalistieke werkzaamheden worden vervolgd. Ingesteld door de internationale organisatie voor katholieke journalisten (UCIP) en de Nederlandse bisschoppenconferentie en voor het eerst uitgereikt in 1992. De onderscheiding is genoemd naar de Nederlandse pater karmeliet Titus Brandsma, in de jaren dertig geestelijk adviseur van de katholieke pers, die in de Tweede Wereldoorlog namens de bisschoppen de hoofdredacteuren van de Nederlandse kranten opriep niet toe te geven aan de eisen van de Duitsers. Hij stierf op 26 juli 1942 in het concentratiekamp Dachau en werd in 1985 zalig verklaard.
Zie ook: oorlogsverslaggeving.

toelichting

toespraak

Ton Smits-prijs
Onderscheiding voor cartoonisten in Nederland van de Nederlandse cartoonistenvereniging De Tulp. De prijs werd in 1991 gewonnen door Len Munnik (Trouw, Opzij, Hervormd Nederland).

toner
Inktpoeder voor kopieerapparaat of laserprinter.

totaalshot
Ook: long shot of totaalbeeld. Doorgaans een algemeen informatiebeeld, dat de toeschouwer bekend maakt met de plaats van handeling, de personen en het tijdstip. De kijker wordt geïntroduceerd en zijn belangstelling wordt gewekt. Een dergelijk shot heet daarom een establishing shot.

trade marts

trailer
Zie: promo.

training

transactionele analyse

transformatie

transscript
Proces-verbaal. Letterlijk en schriftelijk verslag van een uitzending op het open net. Verkrijgbaar bij RVD (politieke uitzendingen) zendgemachtigden en ‘stock-bureaus’.

trefwoord
Kernachtig woord voor omschrijving van een thema.

trottoirblad

true crime novel
Roman waarin een echte misdaad wordt gereconstrueerd met behulp van literaire stijlmiddelen. Een populair genre in de Verenigde Staten en Engeland, vaak geschreven door journalisten. In Nederland zeldzaam. In 1991 verscheen Over het IJ. De reconstructie van een moord geschreven door de Nieuwe Revu-verslaggever Kees van Beijnum over de zogeheten ‘brievenbusmoord’ in juli 1989 in Amsterdam-Noord.

Turner, Ted

tussenkop
In de broodtekst geplaatste kop die een trefwoord bevat dat kenmerkend is voor de eronder volgende alinea. Heeft zowel een grafische functie als een inhoudelijke. Doorgaans scheiden tussenkoppen stukken tekst van drie of vier alinea’s. Enkele kranten plaatsen direct onder de lead een tussenkop.

tussenshot
Vaak een min of meer gedwongen shot, dat dient voor het overbruggen van twee shots die anders om artistieke of logische redenen moeilijk aan elkaar te lassen zijn.

tweegesprek

two-shot
Video- of televisieopname met twee mensen in beeld.

two step flow
Hypothese van Katz en Lazarsfeld (1955), waarin gesteld wordt dat de effecten van mediaboodschappen niet rechtstreeks van de zender naar de ontvangers gaan, maar via de persoonlijke invloed van derden, de zogenaamde opinieleiders.

  1. No comments yet.

  1. No trackbacks yet.