A-E

aanhaling
Zie: citeren.

aanhef
Begin van een artikel, meestal de eerste alinea. Gebruikelijk is de term lead.

aansnijden
Passend maken van een foto door een deel eraf te snijden. De eind- of opmaakredactie kan tot zo’n ingreep besluiten omdat er te veel achtergrond op staat of omdat de foto qua formaat niet past. Op deze wijze wordt ook wel eens een liggende foto in een staande veranderd of andersom. In het ergste geval resteert een postzegel.

abonnee-service
Afdeling bij een dagbladbedrijf die de bezorgklachten registreert en doorgeeft aan de uitdeelpost, zodat de krant kan worden nabezorgd. Bezorgklachten zijn bij een krant de voornaamste reden waarom  abonnees hun abonnement opzeggen. De avondkranten zijn op dit punt kwetsbaarder dan de  ochtendbladen omdat abonnees van avondkranten doorgaans kunnen controleren hoe laat de krant in de bus ligt. Bij ochtendkranten is er meer speling in de bezorgtijd.
Zie ook: bezorging.

abonnement
Zie ook: bezorging; oplagecijfers.

abstract
Samenvatting van een artikel, RTV-programma of ander informatief document in een data-bank. Een abstract is indicatief, waarbij de lijn van het verhaal wordt gevolgd en enkele saillante feiten en namen worden weergegeven, of informatief, waarbij de kern van de publikatie plus de probleemoplossing kort worden weergegeven.

achteren, naar
Een bericht of artikel verderop in de krant zetten.
Ook: achterin zetten.

achtergrondartikel
Ook: achtergrondje, achtergrondverhaal. Artikel waarin de journalist met gebruikmaking van verschillende bronnen en verschillende journalistieke technieken de achtergronden schildert van een nieuwsfeit of een nieuwsontwikkeling. Een achtergrondartikel geeft controleerbare  achtergrondinformatie, die relevant is voor een goed begrip van het nieuws. Subjectieve woordkeus en eenzijdige selectie van gegevens zijn uit den boze.
Het genre is volgens Piet Hagen ontstaan in de jaren dertig in de Verenigde Staten (Achtergrond, in Het journalistieke verhaal, Groningen 1988). In The newspaper, its making and its meaning (New York 1945), een bundel lezingen door stafleden van The New York Times, wordt het verschil tussen nieuws, achtergrond en opinie als volgt omschreven: ‘What you see or verify is news; what you know is  background; what you feel is opinion.’

achtergrondgesprek
Gesprek tussen een journalist en een bron onder voorwaarde dat er niet uit geciteerd mag worden. Tijdens zo’n informele ontmoeting wordt de journalist ‘bijgepraat’. Ministers en staatssecretarissen  houden tamelijk gestructureerd achtergrondgesprekken, bijvoorbeeld vlak voor Prinsjesdag, met de journalisten van kranten die ze belangrijk vinden. Soms is het de bedoeling dat de inhoud van het gesprek openbaar wordt, uiteraard zonder bronvermelding.
Zie ook: off the record; tipgever.

achterin gelijk zetten
Zie: uitvullen; lijnen rechts/links.

achterin
Gegevens meer naar het einde toe in een artikel zetten. Ook: naar achteren.

acquisitie
Afdeling die verantwoordelijk is voor het aantrekken van abonnees of adverteerders.

acroniem
Woord, gevormd uit de beginletters van andere woorden, zoals CeBuCo, NOS. De toenmalige D66-fractieleider Henricus Antonius Fransiscus Maria Oliva (Hans) van Mierlo werd in bepaalde kringen ook wel Hafmo genoemd.

acrostichon
Vers of verhaal waarvan de eerste letters van ieder zin een woord of zin vormen, zoals het Wilhelmus. Een Volkskrantredacteur schreef ooit een – nooit gepubliceerd – commentaar over Onderwijsminister Deetman waarin het acrostichon ‘Deetman ga heen man’ verborgen zat.

actieve nieuwsgaring
Zie: nieuwsgaring.

actieve voorlichting
Voorlichting die geïnitieerd wordt door een organisatie zonder dat de ontvanger(s) daar expliciet om vraagt.

actualiseren
Tekst van een bericht of artikel aanvullen met c.q. veranderen aan de hand van de meest actuele informatie. Vaak zal de lead worden aangepast. Daarom staat in een bericht altijd het (belangrijkste) nieuws in de lead en het is oprolbaar geschreven.
Actualiseren kan ook betekenen oud nieuws brengen alsof het pas is gebeurd. Maar dat is slechte journalistiek. Wanneer een bericht wordt geactualiseerd op een moment, dat de krant al in druk is, heeft dit tot gevolg dat in de krant van dezelfde dag afwijkende versies staan.

Adfomedia Handboek
Tweemaal per jaar verschijnend handboek, uitgegeven door Adformatie, met PR- en media-informatie en gegevens over bladen, omroepen, dienstverlenende bedrijven, organisaties, instellingen en opleidingen. Adres: postbus 4, 2400 MA Alphen a/d Rijn.

Adformatie
Weekblad voor reclame, marketing en media. Oplage 40.000 exemplaren. Adformatie verschijnt sinds 1972 in ‘controlled circulation’, dat wil zeggen dat het (kosteloos) verstuurd wordt aan alle individuen en maatschappijen die op de drie terreinen werkzaam zijn. Adres: postbus 75462, 1070 AL Amsterdam.

adjunct-hoofdredacteur
Assistent van de hoofdredacteur. Meer dan de hoofdredacteur is de adjunct betrokken bij de dagelijkse productie van de krant. Soms is hij in werkelijkheid chef eindredactie. Het onderzoeksbureau Research + Marketing BV berekende in 1990 de werkweek van een adjunct op 51 uur.

adressenbestand
Lijst van namen en adressen van personen of organisaties, waar de voorlichter of PR functionaris uit hoofde van zijn functie regelmatig mee in aanraking komt.

advertentie
Boodschap die een persoon, groep, organisatie of overheidsinstantie tegen betaling in een van de persmedia kan laten plaatsen. Nederlandse dagbladen zijn gemiddeld voor 55,5 procent van hun inkomsten afhankelijk van advertenties. Onderscheid kan worden gemaakt tussen de IM (ingezonden mededeling), een advertentie op een redactiepagina, en de advertentie. Deze laatste categorie is onder te verdelen in personeelsadvertenties, familieadvertenties, kleine of rubrieksadvertenties (mini’s, treffers, tips, groentjes, speurders, drie-in-een, trekkertjes) en commerciële advertenties. Een advertentie in de vorm van een bericht of artikel heet advertorial.
Het advertentietarief is afhankelijk van het soort advertentie, het formaat (millimeterprijs) en het deel van de oplage waarin de advertentie meegaat. Regelmatige adverteerders krijgen korting (contractprijs). [Informatie over Bureau voor Budgetten-Controle] [discussie over differentiatie in tarieven]
Op 6 oktober 1991 verscheen in België een van de meest merkwaardige advertentiepagina’s. Zes kranten (Het Laatste Nieuws, De Nieuwe Gazet, De Morgen, De Financieel-Ekonomische Tijd, La Libre Belgique en Echo de la Bourse) hadden een volledig blanco voorpagina met onderaan de tekst: ‘Zonder telecommunicatie zou uw krant er zo uitzien.’ De tweede pagina werd vervolgens ingenomen door een advertentie van het telecommunicatiebedrijf Alcatel Bell met de titel ‘Telecommunicatie is onze wereld’. Pas op pagina drie was het nieuws te vinden, dat normaliter op de voorpagina staat. Andere Belgische kranten, zoals Le Soir en De Gazet van Antwerpen, weigerden de advertentie om principiële redenen.
Een al even merkwaardige advertentie verscheen op 4 maart 1993 in de Belgische kranten. Op de achterpagina, ondersteboven bedrukt, maakte Peugeot reclame voor de nieuwe Peugeot 306 in de vorm van een voorpagina. Om de illusie te vervolmaken waren de kranten ook andersom gevouwen. De redactie van De Standaard protesteerde op de voorpagina. ‘De kop De Standaard die staat voor 75 jaar solide kwaliteitsinformatie is niet te koop’, aldus de redactie die alleen gedaan kreeg dat de ondertitel ‘Dagblad voor staatkundige, maatschappelijke en ekonomische belangen’ werd weggelaten. Twee Franstalige kranten, Le Soir en Vers l’Avenir, weigerden de advertentie.

advertentiebedrijf
Afdeling die belast is met het acquireren van adverteerders. Werkt soms voor meerdere uitgaven van de uitgever c.q. het concern tegelijk. [problemen met elektronisch aangeleverde advertenties] advertentiebezetting Het percentage advertentiepagina’s van een gedrukt medium of kabelkrant.
Zie ook: advertentievolume.

advertentiebijlage
Bijlage die uitsluitend uit advertenties bestaat. Komt weinig in Nederland voor. Dagblad Tubantia en de Twentsche Courant hebben op zaterdag de advertentiebijlage Kleintjes Krant. Buitenlandse kwaliteitskranten hebben allang een bijlage die uitsluitend uit advertenties bestaat, zoals Stellen-Angebote van de Frankfurter Allgemeine.

advertentieblaadje
Zie: huis-aan-huisblad.

advertentiebureau
Bureau dat zich bezig hield met het werven van advertenties voor een krant of tijdschrift. Het eerste advertentiebureau werd in 1826 opgericht door de Rotterdamse boekhandel Wijt en Zn.; bekende latere bureaus zijn Algemeen Advertentiebureau Nijgh & Van Ditmar (1837) en Algemeen Advertentie-bureau A. de la Mar Azn. (1880). Ze ontstonden omdat veel uitgevers het eigenlijk beneden hun waardigheid vonden zelf op jacht te gaan naar adverteerders. De advertentiebureaus pachtten krantepagina’s en verkochtten ze in kleinere eenheden aan adverteerders door. Het bureau garandeerde de uitgever een minimumopbrengst en kreeg in ruil daarvoor een korting op het advertentietarief. De bureaus kwamen pas goed tot bloei na de afschaffing in 1869 van het dagbladzegel. Na de Eerste Wereldoorlog  ontwikkelden ze zich tot reclamebureaus.

advertentiecampagne
Het tegen betaling laten plaatsen van meerdere advertenties met het doel om een gerichte kennis of houdingsverandering teweeg te brengen. De campagne beslaat doorgaans een afgebakende termijn.

advertentiefuik
Speciale uitgave van een krant, meestal in de vorm van een extra bijlage, soms ook een extra editie, waarbij het redactionele hoofdthema aansluit op de advertenties. Bijvoorbeeld: speciaal  akantienummer, onderwijsbijlage, HISWA-bijlage, De Woonkrant, Femina-bijlage.

advertentiekatern
Zie: advertentiebijlage.

advertentiepagina
Pagina zonder redactionele tekst. Een advertentiepagina die niet volloopt met advertenties en verder gevuld wordt met redactionele bijdragen, heet overloop.

advertentievolume
De totale omvang van de advertenties op een bepaalde dag, berekend in pagina’s, millimeters, kolommen of cicero’s.

advertorial
Advertentie die qua opmaak en stijl niet te onderscheiden is van een redactioneel stuk. Deze vorm wordt toegepast om de advertentie een hogere attentiewaarde te geven.

afbranden
Iemand de grond in schrijven of een voorstel afwijzen.

afbreekprogramma
Computerprogramma dat regelt dat een woord aan het eind van een regel op de juiste manier wordt af- ge-bro-ken. Nieuwe woorden leveren meestal problemen op bij het afbreken. Een goed  afbreekprogramma laat de computergebruiker weten dat het een woord niet kent en vraagt om de juiste manier van afbreken.
Zie ook: zetduiveltje; taalfouten.

aflijnen
Lijn onder een artikel zetten om het te scheiden van de artikelen die eronder staan.

aflopend
Een illustratie of foto, die aan één of meer zijden van de pagina ‘afloopt’, d.w.z. tot de rand van het papier doorloopt. Komt nooit in de krant voor, wel veel in tijdschriften.

AFP
Agence France Presse. Frans persbureau met als hoofdzetel Parijs, opgericht in 1944 als voortzetting van het eerste Franse persbureau van de zakenman Charles Havas (1832). AFP heeft vooral een grote faam op het gebied van de nieuwsvoorziening uit de voormalige Franse koloniën in Afrika, Azië en het Midden-Oosten. Het persbureau steunt voor de helft van zijn inkomsten op de Franse overheid. Adres Nederlandse vestiging: postbus 1, 2501 AA Den Haag.

afsnee
Het gedeelte van het papier, dat bij het snijden, binden en brocheren van het drukwerk wordt afgesneden.

afspiegelingsnorm
Norm voor de mate waarin (namelijk: naar rato van hun voorkomen) de variatie aan opvattingen in de maatschappij terug te vinden is in de media.

afwerpplaats
Plaats waar distributeurs van kranten hun pakken neerleggen. Vaak bij sigarenboeren, bushaltes en in landelijke gebieden ook bij stations.

Agence Havas
Zie: AFP.

agenda-setting
Term die aangeeft dat de media voor een belangrijk deel bepalen over welke onderwerpen we denken en praten. Hoe we over een onderwerp denken, wordt niet in de eerste plaats door de media bepaald; familie, kennissen, goede vrienden enz. hebben een veel grotere invloed. Wel is het zo, dat de media bestaande opvattingen versterken. In de voorlichting gaat men er evenwel vanuit, dat ‘onder bepaalde condities’ het gedrag en de attitude van mensen te beïnvloeden is. Alle theorieën over media-impact zijn te vinden in Media en publiek, C. de Boer en S.I. Brennecke, Amsterdam/Meppel 2009.
Zie ook: macht.

agenda settingtheorie
Zie: agenda-setting.

agony aunt (Eng.)
Vrouw die brievenschrijvers adviseert bij persoonlijke en emotionele problemen. Een van de bekendste is Majorie Poops in de Daily Mirror. Haar Nederlandse collega is Lieve Lita in het vrouwenweekblad Libelle.
Zie ook: hartsrubriek; Lieve Lita.

allochtonen media
Zie ook: Full Color.

augustijn
Zie: corps.

AIDA-formule
Recept uit 1898 voor het schrijven van verkoopbrieven, folders en brochures, ontwikkeld door de Amerikaan E. St. Elmo Lewis. De tekst moet de aandacht trekken (Attention), belangstelling en verlangen opwekken (Interest en Desire), waarna de lezer tot actie overgaat (Action).

AIETA model
Toevoeging aan het AIDA-model: Evaluation en Trial (proef).

Aju Paraplu
Naslagwerkje met circa honderd ‘gevleugelde woorden van radio en televisie’, verzameld door media-journalist Henk van Gelder (NRC Handelsblad, Adformatie, HP/De Tijd), in navolging van de Engelse bundeling Catchphrases. Uitdrukkingen van onder anderen Kees van Kooten, Wim de Bie, Wim T. Schippers, Henk Spaan, Harry Vermeegen, Toon Hermans, Mies Bouman en Youp van ‘t Hek.
De titel, tevens het eerste lemma, is een uitdrukking van Peter Knegjens, in 1974 korte tijd presentator van de Wie-kent-kwis. Het aardige van het boekje is dat niet alleen de uitdrukkingen worden vermeld, maar ook de herkomst, waarvoor de auteur met de bedenkers contact heeft opgenomen.
Aja Paraplu, Henk van Gelder, Thomas Rap 1993.

algemeen verslaggever
Verslaggever bij de deelredactie verslaggeverij. Een algemeen verslaggever brengt op allerlei terreinen verslag uit van gebeurtenissen die zich voordoen, hij verzorgt interviews en reportages. Meer een generalist dan een specialist. Zal vaak onder de druk van de deadline moeten werken en hij moet kunnen improviseren.

alinea
Gedeelte van een tekst beginnende met een nieuwe regel tot de eerstvolgende nieuwe regel. Een nieuwsbericht telt circa zes tot acht regels per alinea, in andere genres is meer variatie mogelijk. Een alinea is een samenhangend stukje tekst met een eigen inhoud. Meestal bevat een alinea een zogeheten topische zin: een algemene overkoepelende uitspraak waarin wordt meegedeeld waarover de alinea gaat; doorgaans is dit de beginzin. Een artikel dat een slechte alinea-indeling heeft, is vaak een slecht artikel.

ampex
2-inch beelddrager.

analyse
Zie: nieuwsanalyse.

anchorman
Vaste presentator van een journalistiek televisieprogramma.

animation

ankeiler
Kort stukje tekst, soms met illustratie, meestal op de voorpagina of cover, met de belangrijkste informatie uit een belangrijk artikel dat verderop in de krant of het tijdschrift staat. Bijvoorbeeld: ‘Het wordt een keurig Holland Festival dit jaar. Modern. Niet post-modern’, meent Wanda Reisel in een commentaar op het toneelprogramma. Is dat zo?  Het Cultureel Supplement besteedt vier pagina’s aan het festival dat op 1 juni begint.’

Anne Vondelingprijs
Prijs van 2500 gulden, die jaarlijks wordt toegekend aan de auteur van een artikel of van een reeks artikelen op het terrein van de politieke journalistiek. In 1980 door drs. J.M. den Uyl ingesteld. Vernoemd naar de onder tragische omstandigheden omgekomen voorzitter van de Tweede Kamer, dr. Anne Vondeling, die onder meer bekend stond om zijn veelvuldige pleidooien voor helderheid van taal in het parlement zelf en de verslaggeving daarover. Bij de keuze van de winnaar wordt op dit aspect dan ook met name gelet door de jury. Adres stichting Anne Vondelingprijs.
Zie ook: persprijzen.

ANP
Algemeen Nederlands Persbureau Persbureau, op 11 december 1934 opgericht op initiatief van de vereniging De Nederlandse Dagbladpers. Voordien leverden enkele particuliere persbureaus, zoals Vaz Dias en ANETA (nieuws uit het toenmalig Oost- en West-Indië) kopij aan de Nederlandse bladen. Het ANP heeft de vorm van een stichting en werkt zonder winstoogmerk. In de Raad van Beheer zijn alle nieuwsmedia vertegenwoordigd.
Het ANP voorziet alle Nederlandse dagbladen en omroeporganisaties van nieuws uit binnen- en buitenland. Jaarlijks vinden zo’n 70.000 berichten en via ANP-foto 10.000 persfoto’s hun weg naar de redacties. Bij het bureau werken 150 journalisten, 12 fotojournalisten en enkele honderden correspondenten. Het ANP heeft vestigingen in Brussel, Amsterdam, Schiphol, Utrecht, Rotterdam, Arnhem, Eindhoven, Delden, Hilversum en Willemstad (Curaçao). Adres: Eisenhowerlaan 128, 2501 AA Den Haag. Postbus 1, 2501 AA Den Haag.
Zie ook: persbureau.

AP
Associated Press. Amerikaans persbureau met als hoofdzetel New York, opgericht in 1848 door de journalist David Hale. De onderneming in haar huidige vorm dateert van 1900. Alhoewel AP afnemers heeft in zo’n honderd landen, is tachtig procent van zijn inkomsten afkomstig van de Amerikaanse thuismarkt. In tal van landen wordt het AP-nieuws door een eigen dienst in de taal van het land vertaald. In Nederland bedient het Amsterdamse AP-kantoor dagelijks 38 dagbladen. Het sterkste punt van AP is de snelheid, waarmee het nieuws wordt gebracht, dankzij een wijdvertakt net van medewerkers. Adres: postbus 1016, 1008 BA Amsterdam.

arbeidsmarktonderzoek
Onderzoek naar de actuele en toekomstige journalistieke arbeidsmarkt, in 1992 uitgevoerd door […] in opdracht van de NDP, Notu, NVJ, NOS, alle academies/scholen voor journalistiek, de HBO-Raad en de universiteit Groningen. Het onderzoek bestond uit een beroepenanalyse, trendonderzoek en een kwalitatief onderzoek. Belangrijkste conclusie luidde dat van 1993 tot 1995 geen sprake van uitbreiding van de werkgelegenheid zal zijn bij de landelijke dagbladen, nieuws- en huis-aan-huis-bladen, de landelijke persbureaus, de opinie-, publieks- en omroepbladen, en de landelijke televisie. Bij de regionale dagbladen en delandelijke radio zal de werkgelegenheid teruglopen. Groei van de werkgelegenheid zal zich slechts voordoen bij de kabelkranten, vaktijdschriften, bedrijfsbladen, sponsored magazines, regionale radio, en de lokale radio en televisie, aldus de onderzoekers.

archief
Zie redactiearchief

Argusvlinderprijs
Prijs voor de beste natuurjournalistiek, die wordt uitgereikt door de Stichting Grasduinen. De prijs bestaat uit een bedrag van 5000 gulden.

art-director
(letterlijk) Persoon die verantwoordelijk is voor de vormgeving bij een publiekstijdschrift of reclamebureau.

artwork
Illustraties, foto’s en tekeningen die gereed zijn om in offset te worden verwerkt.

ASCII

assistent public relations

associatie
Vereenzelfiging met een bepaald idee, imago of produkt, waar in de reclame veel gebruik van wordt gemaakt zoals de reclame voor sigaretten.

attentiewaarde
(letterlijk) De mate waarin een communicatie-uiting in staat is de aandacht te trekken. De attentiewaarde wordt voor een belangrijk deel bepaald door de interesses van de ontvanger van de boodschap.

attitude
Zie houding.

attributietheorie
Waarnemingstheorie van H.H. Kelley die stelt, dat mensen steeds de oorzaken van andermans gedrag trachten vast te stellen en uiteindelijk zelf een oorzaak toekennen.

audiovisuele communicatie
Communicatie, waarbij gebruik wordt gemaakt van beeld en geluid tegelijkertijd, zoals een televisieuitzending of een commercial.

audio visual
Boodschap die via een audio visueel medium verzonden worden.

audio studio

audiovisueel medium
(letterlijk) Medium dat zowel auditief (met het oor) als visueel (met het oog) wordt waargenomen. Video-opnamen en films zijn audiovisuele media.

audiovisuele communicatie
Communicatie via geluid en beeld. Audiovisuele communicatie, afgekort tot AV-communicatie, heeft een hoge vlucht genomen in het bedrijfsleven waar het wordt ingezet voor de interne communicatie (bijvoorbeeld bedrijfsjournaals) en presentaties.

auditief medium
(letterlijk) Medium dat uitsluitend wordt waargenomen met het oor, zoals radio en omroepinstallaties.

auditieve communicatie
Communicatie, waarbij gebruik wordt gemaakt van geluid, zoals een radio uitzending.

auteur
Maker van een oorspronkelijk werk der letteren, kunst of wetenschap.

auteursrecht
’…het uitsluitend recht van den maker van een werk van letterkunde, wetenschap of kunst, of van diens rechtverkrijgenden, om dit openbaar te maken en te verveelvoudigen, behoudens de beperkingen, bij de wet gesteld.’ (Artikel 1 Auteurswet 1912)
Het auteursrecht is een veelomvattend recht: niet alleen alle geschriften zijn auteursrechtelijk beschermd maar ook bijvoorbeeld landkaarten en sieraden. Het auteursrecht geeft de maker als enige zeggenschap over de wijze waarop het beschermde werk wordt gebruikt of geëxploiteerd. Bij een werk dat in dienstverband is gemaakt, berust het auteursrecht bij de werkgever. Bij freelance werk behoudt de freelance auteur het auteursrecht.

auteursrecht
Internationaal erkend recht, dat opgenomen is in het internationaal Verdrag inzake economische en culturele rechten, en een ieder het recht verleent ‘de voordelen te genieten van de bescherming van de geestelijke en stoffelijke belangen voortvloeiend uit door hem verricht wetenschappelijk werk of uit een literair of artistiek werk waarvan hij de schepper is’. In Nederland vastgelegd in de Auteurswet. Indien een werk tot stand wordt gebracht door iemand in loondienst, berust het auteursrecht bij de werkgever. Media mogen vrijelijk nieuwsberichten of artikelen over actuele economische, politieke of godsdienstige onderwerpen uit elkaars kolommen overnemen of daaruit citeren, mits met bronen auteursvermelding. Bij schendingen van het auteursrecht kan de auteur op zowel het straf- als civielrecht een beroep doen.

Auteursrechtmanifestaties, stichting
In 1986 opgerichte stichting met als doel het organiseren van manifestaties in het belang van de bekendheid van het auteursrecht en alles wat daarmee samenhangt. Adres: postbus 2184, 1180 ED Amstelveen.

auteurswet
Zie auteursrecht.

autoriteiteninterview
Interview waarvoor men een autoriteit ondervraagt op het gebied van zijn expertise om zo de geloofwaardigheid van het interview te verhogen.

B-format
Europese beeldbandnorm voor 1-inch videoband.

back-up
Kopie van een computerbestand, gemaakt voor het geval dat het origineel kwijt of beschadigd raakt.

baliegesprek
Vorm van voorlichting die plaatsvindt aan de balie of aan het loket van, bijvoorbeeld, een apotheek of station.

banddia
Serie dia’s, begeleid door een geluidsopname op band.

baud
Aanduiding voor de snelheid van elektronisch informatieverkeer via modem en fax. 1 baud is 1 bit per seconde. De term wordt in het spraakgebruik vaak verward tot 1 teken per seconde. Voor het versturen van één letterteken zijn meestal tien of elf bits nodig.

BBC Worldservice
Engelse radiozender die in 37 talen uitzendt en 120 miljoen regelmatige luisteraars telt. De zender werd als BBC Empire Service in december 1932 opgericht als reactie op het feit dat diverse delen van het Britse imperium onder het bereik bleken te vallen van Amerikaanse radiozenders. Zie: Andrew Walker, Skyful of Freedom. 60 Years of the BBC World Service, Broadside Books.

BBC
Bureau voor Budgetten Controle.
Zie: Cebuco.

Bedrijfsfonds voor de Pers
Adviserend orgaan aan de minister van WVC, ingesteld in 1974.
Zie ook: Persraad.

bedrijfsjournaal
Nieuwsuitzending via het interne kabelnet of aangeleverd op videocassette om de werknemers op de hoogte te houden van belangrijke ontwikkelingen binnen en buiten de organisatie.

bedrijfsjournalist
Staffunctionaris, die zich bezighoudt met het verzamelen, redigeren en vormgeven van informatie binnen de organisatie en deze informatie meestal in gedrukte vorm verspreidt.

bedrijfsjournalistiek
Interne journalistiek bij bedrijven via personeels-, bedrijfsbladen, bedrijfsjournaals enz. Wim Gerards vindt de bedrijfsjournalistiek ‘veel moeilijker en ook veel belangrijker dan de grote journalistiek’. ‘Als er in de bedrijfsjournalistiek echte volwassen produkten gemaakt kunnen worden, is dat door de nabijheid van de regulerende broodheer een veel grotere prestatie.’ (BJ, december 1989). De NVJ kent geen sectie bedrijfsjournalistiek.

beeldmerk
Zie: logo.

beeldplaat
Beeld en geluidsdrager, waarop de gegevens in een digitale code worden vastgelegd.

Beeldrecht, stichting
Stichting die als adviseur en belangenbehartiger optreedt van de bij haar aangesloten beeldend kunstenaars, fotografen, industrieel ontwerpers en illustratoren. Als organisatie is zij ook bevoegd in geval van (dreigende) inbreuk op het auteursrecht van die kunstenaars in een procedure een verbod te vorderen.

beeldrecht
De Stichting Beeldrecht bewaakt de auteursrechten van 18.000 fotografen, beeldend kunstenaars en architecten.

beeldscherm
Visuele display, aangesloten op een computernetwerk of een personal computer. De hersenen hebben minder moeite om zich te concentreren op teksten van papier, dan van het scherm, aldus een onderzoek van Joel Geske en Saras Bellur (Universiteit van Iowa, 2008). (Bron: NRC Handelsblad, 19-20 september 2009)

Beeldvorming m/v
Bureau NOS-bureau, in maart 1992 opgericht met subsidie van de ministeries van WVC en Sociale Zaken, om het patroon van de ‘eeuwige mannelijke deskundige’ te doorbreken en ter signalering van sterotiepen op de Nederlandse radio en televisie. Als voorbeeld noemt de project-coördinator van het Bureau de op een hooggehakt vrouwenbeen inzoomende camera, wanneer in dramaseries een autodeur opengaat. ‘Nooit zien we eerst de schoen van de man en daarna de rest.’
Zie ook: Prix Niki.

bekendheid
Percentage personen uit een doelgroep dat ergens mee bekend is. Van de landelijke dagbladen geniet De Telegraaf waarschijnlijk de grootste bekendheid. In de marketing worden drie soorten bekendheid onderscheiden:  
– Eerstgenoemde bekendheid, bijvoorbeeld het eerste merk dat iemand te binnen schiet op de vraag ‘Welke Franse automerken kent u?’. De eerstgenoemde bekendheid wordt ook Top Of Mind Awareness (TOMA) genoemd: De TOMA van Citroën bedraagt 40 procent.
– Totale spontane bekendheid, alle Franse automerken die iemand op eigen houtje uit het geheugen kan oplepelen.
– Geholpen bekendheid, alle Franse automerken die iemand zegt te kennen nadat de marktonderzoeker ze heeft opgenoemd.

bekkende tekst
Radio- of televisietekst die zodanig is geschreven of geredigeerd dat deze ‘lekker bekt’. Een bekkende tekst kan vlot en ontspannen worden uitgesproken alsof de presentator de tekst ter plekke bedenkt.

Belga

bell-boy

belletje
Signaal op het telexapparaat.
Zie ook: flash.

beneden
Niet meer gebruikt jargon voor de drukkerij. Vroeger was de redactie van de krant meestal gehuisvest op de verdieping(en) boven de drukkerij. De redacteuren die iets met het drukproces te maken hadden, gingen dus ‘even naar beneden’. Ze controleerden ‘aan het steen’ (in lood opgemaakte pagina’s) of alles in orde was.

Bennett, James Gordon
Zie: interview.

bereik per nummer
Het aantal personen dat met een willekeurig exemplaar van een persmedium wordt geconfronteerd. Ook gemiddeld bereik genoemd. De uitspraak dat een medium op een bepaalde dag 100 mensen heeft bereikt, wil niet zeggen dat die 100 personen de boodschap van het medium hebben begrepen of onthouden.
Zie ook: bereik; dekking.

bereik
Gedeelte van de oplage, dat daadwerkelijk wordt verspreid en de lezers onder ogen komt  mediumbereik). Bij persmedia en etherreclame wordt gesproken van gezinsbereik (blad komt in huis). Andere begrippen zijn paginabereik (pagina wordt opengeslagen), reclamebereik (advertentie wordt gezien) en reclame-effect. Het grootste bereik biedt Sijthoff Pers. Sinds 1 april 1992 kunnen  dverteerders in 44 titels en 60 edities, die in Zuid-Holland verschijnen, met een weekoplage van 3,6 miljoen exemplaren, adverteren.
Zie ook: dekking; oplage; oplagecijfers.

bereikpercentage
Zie: dekking.

 

Berner conventie
Overeenkomst te Bern gesloten op 9 september 1886, waarbij het auteursrecht van onderdanen van elk der 65 aangesloten landen beschermd wordt . Nederland trad in 1912 toe.
Zie ook: auteursrecht.

Bernstein, wet van Jeremy Bernstein
Wetenschapscorrespondent van de New Yorker, heeft in de jaren zeventig drie ‘wetten’ geformuleerd met betrekking tot het populariseren van wetenschap op de televisie. De eerste daarvan luidt: ‘Probeer de zaken niet visueler te maken dan ze in werkelijkheid zijn.’ Hij bedoelde hiermede dat onderzoekers die worden ge‹nterviewd, ruimschoots de tijd moeten krijgen om hun verhaal te vertellen, waarbij niet elk woord wordt besprenkeld met een waterval van beelden. De andere twee wetten […].

beroepscode
Stelsel van regels, dat binnen een beroepsgroep wordt vastgesteld en waar ieder binnen die groep zich aan dient te houden.
Zie ook: Code van Bordeaux.

beroepsgeheim
Zie: verschoningsrecht.

betrouwbare bron
Term die verwijst naar een anonieme bron. Volgens Toon Rennen, docent massacommunicatie aan de Fontys Hogeschool Journalistiek te Tilburg, gebruiken dagbladen te vaak anonieme bronnen in hun berichtgeving. In zijn proefschrift Journalistiek als kwestie van bronnen stelt hij dat het in 24 procent van de gevallen voor de lezer onduidelijk blijft wie de bron is.
Zie ook: bron.

beursintroductie
Introductie van een onderneming op de effectenbeurs, wanneer zij haar aandelen daar wil laten verhandelen. Volgens de beursvoorschriften zal dan een introductiebericht gepubliceerd moeten worden, doorgaans gekoppeld aan een persconferentie.

beursvoorschriften
Voorschriften met betrekking tot de publiciteit, waaraan een onderneming moet voldoen als deze aandelen en/of certificaten op de beurs genoteerd heeft staan. Het betreft hier uitgaves als de jaarcijfers en het halfjaarverslag.

bewijsnummer
Exemplaar van een krant of tijdschrift dat wordt opgestuurd naar adverteerder, freelance medewerker of  geïnterviewde om te bewijzen dat de advertentie, het verhaal of het interview is geplaatst.

bewonersbrief
Middel om kleine groepen mensen in te lichten over veranderingen in hun direkte leefomgeving.

bewustwording

bezorgers
Jongens en meisjes tussen de 15 en 18 jaar, die de krant bij de abonnees thuis bezorgen. Een bezorger levert gemiddeld per fietstocht 125 kranten af. Het uurloon ligt tussen de 5 en 7 gulden, per maand kan een bezorger tussen de 160 en 360 gulden verdienen. Sins de FNV-bond Druk & Papier in […] een zwartboek heeft uitgebracht, werken de bij de NDP aangesloten uitgevers met een bezorgovereenkomst en -reglement. Volgens een onderzoek van de jongerenorganisatie CNV naar de arbeidsvoorwaarden en -omstandigheden van krantenbezorgers waren in 1993 7500 van de 50.000 krantenbezorgers jonger dan 15 jaar, hetgeen betekent dat ze hun werk illegaal verrichten.
Zie ook: bezorging.

bezorging
De bezorging is de achilleshiel van de dagbladuitgevers. Omdat het aantal tieners afneemt, kost het steeds meer moeite bezorgers te vinden. Een van de voornaamste problemen vormt het enorme verloop. Gemiddeld geeft een uitgeverij per jaar tussen de tien en vijftien procent van de totale kosten aan de distributie uit. In september 1992 begon de NDP een uitgebreide campagne om het imago van de krantenbezorger op te vijzelen. De campagne duurde tot eind 1993.
Nederland is een van de weinige landen met een abonnementensysteem voor dagbladen. Van de totale betaalde oplage vindt slechts 11,2 procent zijn weg naar de lezer via de losse verkoop. In de meeste andere landen zijn de kranten alleen in de kiosk of op straat te koop.
Voor het Utrechts Nieuwsblad waren klachten over de bezorging in de stad Utrecht aanleiding om vanaf januari 1992 de stadseditie (en de losse verkoop, maar dat gebeurde al; totaal 38.200 exemplaren) als eerste te gaan draaien. In Utrecht ‘verslijt’ een abonnee gemiddeld drie bezorgers per jaar.
Een geval apart waren de bezorgproblemen bij Het Parool op 30 april 1992, als gevolg waarvan de krant niet verscheen. Volgens de hoofdredactie was het onmogelijk de krant bij de abonnees in Amsterdam te bezorgen. Reden: de verwachte drukte wegens de vrijmarkt. Ter compensatie werd de volgende dag een extra pagina gedrukt.
Zie ook: bezorgers; binding; deadline.

bijlage
Zie: supplement.

bijschrift
Tekst bij foto of illustratie. Ook onderschrift of cutline genoemd.

bijvoegsel
Zie: supplement.

binding
Mate waarin een persoon gehecht is aan een bepaald medium. De binding van een lezer aan een dagblad wordt soms zwaar op de proef gesteld door slechte bezorging. Desondanks is de binding, vaak ontstaan in verzuilde tijden en generaties lang in stand gehouden, in veel gevallen sterk genoeg om de abonnee te behouden.
Zie ook: lijfblad.

binnenlandcorrespondent
Medewerker, doorgaans niet in vaste dienst, die nieuws en achtergrondinformatie uit de eigen regio levert.
Zie ook: correspondent.

binnenlandredactie
Deelredactie die het binnenlands nieuws verwerkt.

bioscoopreclame
Reclame die in bioscopen wordt vertoond. Er bestaan drie typen bioscoopreclame: commercials, met een lengte van 25 seconden; reclamefilms, minimaal 60 seconden lang; dia’s, projecties van 6 tot 8 seconden. Vooral tabakfabrikanten, die van de televisie worden geweerd, adverteren op grote schaal in bioscopen.

Bite back
Mediaprogramma op BBC1, waarin programmamakers van de BBC aan de tand worden gevoeld door de direct betrokkene(n) en het publiek. De programmamakers zitten daarbij in de zogeheten Hot Seat. In Nederland is het nooit gelukt een soortgelijk programma van de grond te tillen, waarbij zo’n directe en vaak harde confrontatie plaatsvindt.
Zie ook: Stop de persen; De leugen regeert.

bladspiegel
Totale oppervlak van een pagina.
Zie ook: zetspiegel.

blauwdruk

blind lezen
Tekstkolom die naast de kop begint, ook wel dog leg genoemd.

blogs
Overzicht van 91 blogs en websites die zich met journalistiek bezighouden, gesplitst in categorieën zoals onderzoeksjournalistiek, technologie, mediacommentaren enzovoort. Samensteller: Jeremy Potter.
http://blog.journalistics.com/2009/91-journalism-blogs-and-websites-you-will-love/

blok-bereik
Het aantal personen dat met een bepaald STER-blok wordt geconfronteerd; de kijkdichtheid van een STER-blok.

blokvorm

blootblad
Ook: mannenblad. Tijdschrift met veel bloot. In tegenstelling tot in de Verenigde Staten zijn blootbladen nooit goed van de grond gekomen in Nederland. Zo verscheen de eerste Nederlandse Playboy pas in april 1983, dertig jaar na de start van het succesvolle Amerikaanse moederblad, dat een oplage van 3,4 miljoen heeft. Het maandblad met ‘alles wat mannen boeit’ had in 1992 een oplage van 127.948 exemplaren. In november 1986 meldde zich de eerste concurrent: Penthouse (oplage 91.000), dat anders dan haar Amerikaanse moeder geen close-ups van vagina’s in split-toestand bevat. Twee andere bladen, New Look en Playgirl, verdwenen na korte tijd. In mei 1986 ontstond enige commotie rond een foto in Playboy. Daarop beroerde in een uitgestorven Tweede Kamer Arnoud Cevaal, ambtelijk secretaris van de VVD-fractie, de gedeeltelijk ontblote bilpartij van zijn vriendin Lorette Welter, persoonlijk medewerker van het liberale kamerlid Jaap Metz. Beiden vlogen de laan uit.
Zie ook: pornoblad.

blow-up
Vergroting van een oorspronkelijke, niet als zodanig bedoelde, afbeelding om de impact hiervan te vergroten. Tevens titel van de spraakmakende, voyeuristische thriller van Michelangelo Antonioni, naar een verhaal van Jorge Luis Borges (GB/Italië 1966).

BNO
Bond van Nederlandse Ontwerpers.

boerenomroep
Badinerende Hilversumse term voor de regionale omroepen op het platteland. Een zeer onterechte kwalificatie, want Radio Oost bijvoorbeeld is na Hilversum 3 de best beluisterde zender in de provincie met 200.000 luisteraars ouder dan 13 jaar per dag.

boom
Hengel met microfoon. Een boom wordt gebruikt bij televisieprogramma’s om de microfoon uit het beeld te houden.

boulevardjournalistiek
Zie: yellow press.

boven de vouw
Uitdrukking om aan te geven dat op de bovenste helft van een voorpagina een in het oog springende foto of illustratie staat. Deze dient als lokkertje in de losse verkoop.

BrailleKrant
Dagblad voor blinden in België met een selectie van artikelen uit het Vlaamse dagblad De Standaard. De krant, voor het eerst verschenen op 15 december 1992, telt dertig pagina’s ter grootte van een A4 velletje, waarmee ongeveer evenveel nieuws kan worden gebracht als op éen gewone krantepagina, foto’s en koppen niet meegeteld. De krant is in handen van een onafhankelijke stichting, maar de produktie geschiedt in samenwerking met de Vlaamse Uitgeversmaatschappij in Brussel, eigenaar van De Standaard. Na Frankrijk en Hongkong is België het derde land in de wereld waar een dagblad in brailleschrift verschijnt.

brainstorming
Bijeenkomst waarin de deelnemers al pratende op ideeën komen voor verhalen en reportages. De Utrechtse  sociaal-psycholoog Bernard Nijstad deed onderzoek naar de effectiviteit. Zijn conclusie: in hun eentje krijgen mensen meer ideeën.
Bernard Nijstad, How the group affects the mind: effects of communication in idea generating groups.

break-even point
Hoeveelheid verkochte exemplaren van een krant, tijdschrift of boek waarbij de inkomsten net zo groot zijn als de onkosten.

bridge-journalist

briefing
1 Informele bijeenkomst waarbij de pers wordt uitgenodigd om kennis te nemen van de achtergronden van een affaire, een jaarverslag en dergelijke, waarbij vaak de afspraak wordt gemaakt dat de  organisatoren slechts indirect en niet bij name genoemd worden geciteerd in de daarop volgende verslagen. Een briefing dient meestal voor het kweken van begrip en inzicht. Ook persgesprek genoemd.
2 Periodieke, bijvoorbeeld dagelijkse, bijeenkomst met de pers waarin het verloop van een gebeurtenis (oorlog, gijzeling) wordt gemeld. In Nederland brengen plaatselijke politiekorpsen soms op deze wijze de media op de hoogte van de gebeurtenissen van de afgelopen 24 uur, waarbij zij betrokken waren.
Zie ook: persreis.

brievenbusreclame
Ook: postreclame. Geadresseerde of ongeadresseerde reclame, die de ontvanger ontvangt, zonder dat hij er om heeft gevraagd. Bij geadresseerde postreclame krijgt de ontvanger een op naam gestelde brief of i.d. Wie daarvan niet gediend is, kan dit laten weten aan antwoordnummer 666. Aan geadresseerde brievenbusreclame werd in 1987 1.389 miljoen gulden uitgegeven en aan ongeadresseerde 439 miljoen. Bij elkaar geteld is dat 27 procent van de totale bestedingen aan reclame in dat jaar. Ter vergelijking: de pers krijgt 57 procent, de omroep 9.
Zie ook: reclamebestedingen.

brievenrubriek
Rubriek in krant of tijdschrift met brieven van lezers. De hoeveelheid ruimte die daarvoor beschikbaar is, verschilt per medium. De Volkskrant was de eerste Nederlandse krant die op zaterdag een gehele pagina (U-pagina) inruimde voor reacties van lezers. Redacties behouden zich het recht voor brieven te weigeren of in te korten. Anonieme brieven worden doorgaans niet geplaatst. De juridische verantwoordelijkheid van de brievenrubriek berust [].
In Nederland hebben brievenrubrieken niet zoveel prestige als in de Engelse kranten, waar het brieven schrijven al een zeer oude traditie is (Letters to the Editor). De Londense Times kreeg eind jaren tachtig bij een oplage van circa 480.000 exemplaren dagelijks gemiddeld driehonderd brieven van lezers en in verkiezingstijd wel vijfhonderd. De brievenrubrieken van The Times, The Guardian, The Independent en The Daily Telegraph dienen als een extra spreekbuis voor de leden van het Leger- en Hogerhuis, die in sommige kranten meer dan tien procent van het totale aantal ingezonden brieven in beslag nemen.
Behalve brievenrubrieken hebben de meeste dagbladen ook een opiniepagina met artikelen van deskundigen of andere belangstellenden, die – soms op uitnodiging van de redactie – over een actueel onderwerp hun visie geven.

bron
1 Herkomst, oorsprong van een bericht.
2 Brenger van het bericht (persbureau of verslaggever). Beter is in dit geval te spreken van nieuwskanaal. Meer over belang, toegankelijkheid en betrouwbaarheid van de bron.
Zie ook: betrouwbare bron; Deep Throat; off the record.

Als je iets ter ore komt, kan het geen kwaad die informatie te checken bij de bron. Youp van ’t Hek deed dat in het volgende geval niet en maakte daar later, in zijn column Pushond (slot), zijn excuses voor.

In mijn eerste Pus­hond van 9 september j.l. rakelde ik nog een keer het hockeystick­incident van de vroegere hockey-international Jaap V. op. Ik schreef een verhaal op dat ik al ja­ren ken. Er was een hockeybal op een kale kop van een feut gelegd, Jaap zou slaan, sloeg mis en de student ging knock-out. Ik check­te dit verhaal nog even bij wat vrienden en schreef het op. Giste­ren ontving ik een uiterst vriende­lijke brief van Jaap. Daarin schrijft hij dat de feiten in de loop der jaren wel wat aangedikt zijn. Wat is er op 18 september 1962 ge­beurd? Er was een plastic bekertje op het hoofd van een zekere Eric geplaatst, Jaap zou dat er afslaan met een rieten wandelstokje, sloeg mis, de jongen in kwestie was niet bewusteloos, maar had een bloe­dende wood van hooguit een cen­timeter. Jaap schaamt zich hier­voor diep, vindt dat hij terecht ver­oordeeld is en heeft die straf uitge­zeten. Bijna veertigjaar later wordt hij echter nog steeds door dit incident achtervolgd en de fei­ten zijn inmiddels behoorlijk ver­draaid. Het rietje werd een hoc­keystick, het bekertje een hockey­bal en de hoofdwond werd een be­wusteloze student. Onzin dus. Ik bied dan ook openlijk mijn excu­ses aan Jaap aan. Duizend keer sorry voor het feit dat ik deze bor­relpraat zo klakkeloos heb opge­schreven. (Bron: NRC Handelsblad, 23 september 2000)

bronbescherming
Beroepshouding van journalisten, neergelegd in de Code van Bordeaux, om personen die in vertrouwelijkheid informatie verschaffen te beschermen.
Zie ook: ethiek; verschoningsrecht.

broodje-aap verhaal
Moderne sage vernoemd naar Ethel Portnoy’s boek Broodje Aap (1978). Bekend is het verhaal van de jongen die met een meisje naar bed gaat. Als hij de volgende ochtend wakker wordt, is zij verdwenen. Op de spiegel in de badkamer staat met lipstick geschreven: ‘Welkom bij de aidsclub.’
Er is één blad dat dit soort moderne verzinsels covert: het weekblad De Nieuwe. Voor serieuze journalisten geldt bij het horen van zo’n verhaal het principe van de verificatie of double-check. Toch bekruipt ook in serieuze kranten bij een enkel zogeheten zacht-nieuwsbericht de nuchtere lezer wel eens de gedachte dat het bericht uit de duim is gezogen.

broodletter
Het lettertype dat het meest voorkomt in een krant of tijdschrift.

bruto-bereik
De som van het bereik van meerdere media. Als een doelgroep wordt bereikt door twee verschillende media, is er sprake van overlapping.
Zie ook: bereik.

buitenlandcorrespondent
Medewerker, doorgaans niet in vaste dienst, die nieuws en achtergrondinformatie levert uit het land waar hij gestationeerd is, eventueel plus omringende landen.
Zie ook: correspondent.

buitenlandredactie
Deelredactie die het buitenlands nieuws beoordeelt, selecteert en verwerkt tot nieuwsberichten, -verhalen, analyses en achtergrondartikelen enz.; behandelt tevens de bijdragen van de eigen correspondenten.

buitenlands nieuws
Kranten waren vooral in de negentiende eeuw trots op hun buitenlandverslaggeving. De New York Herald besteedde in het midden van die eeuw meer dan 60 procent van zijn berichtgeving aan het buitenland en een commentator schreef: ‘De positie van een krant kan over het algemeen afgelezen worden aan de omvang en kwaliteit […] van zijn buitenlandse berichtgeving. Een halve eeuw later was dat percentage gedecimeerd en in 1927 betrof het in geen enkele Amerikaanse krant nog meer dan 10 procent. Sindsdien is het alleen maar afgenomen. USA Today, verreweg de grootste krant van de VS, heeft nog maar drie permanente buitenlandse correspondenten. Voor alle media geldt: buitenlands nieuws is alleen nog maar interessant als er Amerikanen bij betrokken zijn of wanneer het een uitzonderlijke grote ramp betreft – en bij voorkeur allebei. Steeds meer kranten vertrouwen geheel op de bureaus van Associated Press, dat nog wel een stevige aanwezigheid heeft in veel landen.
(Bron: boekbespreking Journalism’s Roving Eye, NRC Handelsblad, 14 mei 2010)

buitenpost
Standplaats van een correspondent. Zoals de naam al zegt vaak een post ver van de centrale redactie, waardoor de desbetreffende medewerker zich knap eenzaam kan voelen.

buizenpost
Buizenstelsel waarmee door middel van luchtdruk papieren en pakjes kunnen worden verstuurd.

bulletin
Korte gesproken of geschreven mededeling over een belangrijke, recente gebeurtenis.

bureauredactie

BURAFO
Stichting tot bescherming en handhaving van foto-auteursrechten. Tel. 020-233457.

burgerjournalistiek
Journalistiek bedreven door bloggers.

BVA, Bond van Adverteerders
In 1919 opgerichte organisatie ter behartiging van de belangen van het adverterende bedrijfsleven. De BVA bewaakt advertentietarieven en controleert de door de reclamebureaus in rekening gebrachte kosten. Daarnaast houdt de BVA zich via diverse samenwerkingsverbanden bezig met het bevorderen van de acceptatie van de reclame en de bestrijding van misleidende reclame (Stichting Reclame Code).

byline
Zie: creditlineCAEJ
Communaut‚ des Associations d’Editeurs de Journaux. Federatie van dagbladorganisaties in de EG. De vereniging is geaffilieerd lid van de FIEJ.

camera-ready
Opgemaakte tekst, klaar voor verzending naar de drukkerij.

campagne
Serie communicatieve uitingen met hetzelfde thema. Een Postbus 51-spot vormt samen met een folder een voorlichtingscampagne. In 2008 gaf de rijksoverheid aan campagnes 116,2 miljoen euro uit.

Canard Enchaîné, Le
Letterlijk: De vastgeketende eend. Frans weekblad, in 1915 opgericht door Maurice Marechal, journalist van Le Matin, uit wantrouwen tegen de toenmalige Franse pers, die haar kolommen grotendeels met propaganda voor het Franse leger vulde. De Canard heeft zich sinds het begin van de jaren zestig weten te ontwikkelen tot een gevreesd, maar ook gerespecteerd onthullingsblad. De oplage bedraagt circa 450.000 exemplaren.
Zie verder: Julie Wevers, Het instituut, Le Canard Enchaîné in Onthullingsjournalistiek, Groningen 1991.

canard
Oorspronkelijk 16e en 17e eeuws vlugschrift met sensatieachtige verhaal. Tegenwoordig wordt er een journalistieke miskleun mee bedoeld, waarbij de journalist door derden om de tuin wordt geleid. De grootste canard uit de recente persgeschiedenis is de vondst en gedeeltelijke publicatie van Hitlers dagboeken in 1983 in het Duitse blad Stern. Fotograaf/verslaggever Gert Heidemann zou de dagboeken in Oost-Duitsland op het spoor zijn gekomen, maar nauwelijks een week na de eerste publicatie maakte het Bundesinnenministerium bekend, dat het vervalsingen waren. Zowel de verslaggever, die dit wist, als de maker belandden achter de tralies. De term canard leeft nog voort in de titel van de Franse krant Le Canard Enchaîné.
Zie ook: verzinsel; Le Canard Enchaîné.

CAO
CAO voor dagbladjournalisten. Wordt jaarlijks afgesloten tussen de werkgevers, verenigd in de Nederlandse Dagbladpers (NDP), en de Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ)  namens de werknemers. De CAO geldt voor 3500 dagbladjournalisten.

Carpress
Brussels bureau dat landkaartjes levert. Ondervindt inmiddels een geduchte concurrentie van kranten en diensten die zelf computertekeningen maken.
Zie ook: graphic.

cartoon
Grappige of politieke tekening van een illustrator, doorgaans geënt op de actualiteit. Eigenlijk moet een onderscheid worden gemaakt tussen cartoon en politieke tekening.
In Nederland tekenden alleen Opland (Volkskrant) en Theo Gootjes (Het Vrije Volk, Rotterdams Dagblad) de laatste jaren in deze traditie, die beroemde namen uit de jaren rond de eeuwwisseling kent als Albert Hahn, Jan Sluyters en Joh. Braakensiek. In die tijd werd de spotprent als bijvoegsel in een blad ingestoken.
Het Volk, Dagblad voor de Arbeiderspartij, van 9 juli 1905 is vanwege een spotprent inbeslaggenomen, omdat er de draak werd gestoken met de toenmalige minister-president Abraham Kuyper.
In 1936 bracht een spotprent, die eveneens in Het Volk stond, het tot het hoogste rechtscollege. De prent, getekend door Peter van Reen, toont Hitler met de linkerhand op het hart en met de rechterhand een eed afleggend. Aan de voeten van de Führer een aantal graven van door zijn volgelingen vermoorde mensen. De tekst luidt: ‘Wij, brave nazi’s, hebben nog nimmer een politieke tegenstander vermoord.’ ‘Opzettelijke beleediging van een hoofd van een bevrienden staat aangedaan’ oordeelde de arrondissementsrechtbank te Amsterdam. De hoofdredacteur werd veroordeeld tot het betalen van een boete van 150 gulden. In hoger beroep maakte het Hof echter de veroordeling ongedaan en de Hoge Raad verklaarde vervolgens het ingestelde beroep niet ontvankelijk.
Theo Gootjes, tekenaar bij het Rotterdams Dagblad, kreeg in 1995 een kort geding aan zijn broek omdat hij ex-minister Neelie Smit-Kroes had afgebeeld als corrupte, wufte vrouw. De krant hoefde niet te rectificeren. ‘Het fundamentele belang van de persvrijheid en de vrijheid van meningsuiting in het algemeen vergt de uiterste terughoudendheid van de rechter. Dat geldt in versterkte mate als het gaat om een politieke tekening, waarvan de lading per definitie uiterst subjectief en niet feitelijk, maar opiniërend is”, aldus de president van de rechtbank.

cd-rom
Zie: redactiearchief.

Cebuco
Centraal Bureau voor Courantenpubliciteit: de marketing organisatie van de NDP. In 1935 opgericht naar voorbeeld van het toen 21 jaar oude Bureau of Advertising van de American Publishers’ Association. Het Cebuco geeft een tarievenboek uit, met de officiële tarieven van de NDP, werkkaarten en andere voor media-beslissing belangrijke gegevens, zoals verspreidingsgegevens naar verzorgingsgebied. Het Bureau voor Budgetten Controle (sinds 1954 ondergebracht in een eigen rechtsvorm) heeft als doel, aldus de oprichtingsakte, ‘het verzamelen van gegevens over de advertentie-activiteit in Nederland en het geven van voorlichting omtrent deze activiteit aan adverteerders, reclame-adviseurs en anderen’.
Zie ook: leesonderzoek; oplagecijfers.

Ceefax
Britse tegenhanger van teletekst.

censor
Regeringsfunctionaris die de inhoud van de media voor publicatie of uitzending moet fiatteren. In de voormalige DDR maakte vanaf halverwege de jaren zeventig partijleider Honecker de koppen in het dagblad Neues Deutschland, aldus een voormalige Oostduitse journalist. ‘In een dictatuur wordt het woord veel meer serieus genomen dan in een democratie waar je alles kunt zeggen zonder dat er iets verandert.’ In Derde-Wereldlanden vaak een vertragende factor, wanneer de censor er om hem moverende redenen ruim de tijd voor neemt. Het resultaat kan bestaan uit witte plekken in de krant. In Zuid-Amerika gebeurt het wel dat deze ruimte wordt opgevuld met een tekst uit een willekeurig aardrijkskundeboek. In Nederland verscheen de Tilburgse krant Het Nieuwsblad in november 1991 met witte plekken in de krant, maar dit was niet het gevolg van censuur: de redactie voerde actie tegen de voorgenomen fusie met het Brabants Dagblad tot éen dagblad voor heel midden-Brabant.
Zie ook: Index on Censorship.

censuur
Zie: censor; Index on Censorship.

centerfold
Uitklappagina in een tijdschrift. Bekend zijn de centerfolds van Playboy. Het woord wordt ook gebruikt om het model dat op de pagina staat, mee aan te duiden.

central desk
Centrale redactie, die de bureau- en eindredactie voert voor alle deelredacties.
Zie ook: redactionele organisatie.

centrale tafel
Centrale redactie, waar de dagelijkse productie van de krant wordt voorbereid en georganiseerd. Hier vindt ook overleg plaats met de niet-redationele afdelingen: advertentie- en productiebedrijf (techniek). Niet per se identiek met central desk, want dat is een organisatiemodel.

centrale agenda

centreren
Tekst zodanig zetten dat het zetsel aan weerszijden van de middenas even lang is. Wordt vaak toegepast bij intro’s. Sommige kranten centreren hun koppen (o.a. Utrechts Nieuwsblad, Algemeen Dagblad), de meeste laten echter hun koppen links lijnen.
Zie ook: regelval.

CERP
Confédération Européenne en Relations Publique Europese paraplu-organisatie voor public relations.
Zie ook: SVPR.

CFPJ
Centre de formation et de perfectionnement des journalistes. Opleidingsinstituut te Parijs, dat jaarlijks vijftig studenten, geselecteerd door middel van een toelatingsexamen, opleidt voor persagentschappen, de geschreven pers, radio en televisie. Daarnaast organiseert het instituut cursussen en stages, het ontvangt buitenlandse studenten en het geeft vakliteratuur uit. Adres: 31-33, rue du Louvre, 75002 Parijs. Tel. (1) 45088671. Fax. (1) 45081558.
Zie ook: school voor journalistiek en voorlichting.

chapeau
Ook: slang. Bovenkop. Een chapeau geeft aanvullende informatie op de hoofdkop en mag nooit gebruikt worden om de hoofdkop begrijpelijk te maken. Wordt in een ander lettertype dan de hoofdkop gezet, vaak in kapitalen en in een grijsraster. Sommige kranten gebruiken in plaats van een chapeau een onderkop.

check and doublecheck
Journalistiek principe om informatie bij een tweede bron te checken, waarbij van belang is dat beide bronnen elkaar niet kennen en de informatie gedeeld hebben. Vooral bij gevoelige informatie gebruikelijk.

checklist
Lijst van aandachtspunten

chequeboekjournalistiek
Wijze van opereren waarbij een journalist zijn bronnen betaalt. In Nederland zelden toegepast.

chest shot
Opname, waarbij niet alleen een hoofd maar ook de borst in beeld is.

cicero
Zie: corps.

citaat
Uitspraak van een persoon, geplaatst tussen aanhalingsteken, of tekst overgenomen uit een geschreven bron.
Zie ook: quote-unquote.

Clavan, dr.
Zie: Clingendael.

Clingendael
Instituut voor Internationale Betrekkingen Clingendael, in 1983 ontstaan uit een fusie van het Nederlands Instituut voor Vredesvraagstukken, Defensie Studiecentrum van het Ministerie van Defensie, Voorlichtingscentrum van de Verenigde Naties en de Vereniging voor Internationale Rechtsorde. Medewerkers van het instituut doen onderzoek, verzorgen cursussen en geven voorlichting. Een bekend ‘klasje’ is dat van aankomende diplomaten. Het instituut (42  werknemers, budget 4,3 miljoen gulden) dankt zijn bekendheid aan bijdragen van medewerkers op opiniepagina’s van kranten en het feit, dat radio en tv hen sinds enkele jaren vaak laat opdraven om commentaar te geven op actuele ontwikkelingen. Het duo Kees van Kooten en Wim de Bie parodieerde deze ontwikkeling met de figuur van de ‘deskundige’ dr. Clavan, die nietszeggende antwoorden geeft op vragen van de interviewer of deze simpelweg parafraseert.

clutter
Zendtijd op radio en televisie die niet wordt besteed aan de normale programma’s van een bepaalde zender of zendgemachtigde: commercials, propaganda voor omroepen, Postbus 51-spots en dergelijke.

CNN, Cable News Network
Amerikaanse televisiezender die 24 uur per etmaal via de kabel niets anders dan nieuws uitzendt. Begonnen in 1980 in Atlanta (USA) is CNN uitgegroeid tot het grootste televisiestation, dat in 85 verschillende landen kan worden ontvangen.

Code of Lisbon

Code of Athens

Code van Bordeaux
In 1954 door de Internationale Federatie van Journalisten aangenomen standaard met richtlijnen voor journalistiek gedrag. Op basis hiervan heeft de Nederlandse Vereniging van Journalisten een ontwerp-verklaring opgesteld, maar verder dan een ontwerp is het niet gekomen.
Zie Anne van der Meiden en H. van Ommen, Ik herinner mij niet U iets gevraagd te hebben, Den Haag, 1975.
De code luidt als volgt:

1 Eerbied voor waarheid en voor het recht van het publiek op waarheid is een eerste plicht van de journalist.
2 Bij het nakomen van deze plicht zal de journalist opkomen voor de volgende twee beginselen: vrijheid in verantwoord bijeenbrengen en publiceren van nieuws, en het recht van fair commentaar en kritiek.
3 De journalist doet zijn berichtgeving alleen berusten op feiten waarvan hij de bron kept. Hij zal wezenlijke informatie niet achterwege laten en geen documenten verval­sen.
4 Bij het verkrijgen van nieuws, foto’s en documenten zat hij op faire wijze te werk gaan.
5 Hij zal bereid zijn elks verstrekte informatie die schadelijk onnauwkeurig blijkt, op royals wijze recht te zetten.
6 Hij zal het beroepsgeheim in acht nemen ten aanzien van de bron van in vertrouwen verkregen informatie.
7 De journalist zal zich bewust zijn van het gevaar dat discriminatie wordt bevorderd door de media, en zat at het mogelijk doen om te vermijden dat dergetijke discrimina­tie wordt vergemakkelijkt, die gebaseerd is op under andere ras, sekse, seksuele voor­keur, taal, godsdienst, politieke of andere opvattingen, en nationals of socials af­komst.
8 Hij zal ats ernstige journalistieke vergrijpen beschouwen: plagiaat, taster, smaad, bele­diging en ongegronde beschutdigingen; het aanvaarden van steekpenningen in welke vorm don ook, tot het verrichten of het achterwege laten van snipe publicatie.
9 Iedere journalist die deze aanduiding waardig is, beschouwt het als zijn plicht boven­staande beginseten oprecht in acht te nemen. Met inachtneming van de algemene wetgeving van zijn land zal hij in beroepszaken slechts de rechtspleging van zijn vak­genoten erkennen; hij verwerpt elks tussenkomst van overheidspersonen of anderen.

Code of Conduct IPRA

coderen
Beeld en/of geluid voorzien van een code om niet bedoelde ontvangers uit te sluiten.

COI
Central Office of Information

collectieve reclame
Reclame die wordt gemaakt voor meerdere opdrachtgevers die hetzelfde produkt of dezelfde dienst aanbieden: ‘Kijk eens wat vaker in de spiegel van de kapper’, ‘Bloemen houden van mensen’, ‘Koopt in den vreemde niet wat de Winkeliersvereniging Helvoirt u biedt’.

colofon
Tekst met namen van redacteuren (per deelredactie), acquisitiemedewerkers, abonneeservice, gegevens over bezorging, adres enzovoort.

colportage
Bewust beïnvloedende communicatie, huis-aan-huis of telefonisch. Wordt gebruikt voor onder meer de werving van abonnees.

Columbia Journalism Review
Amerikaans maandblad over journalistiek. Geniet enige prestige.

column
Vaste rubriek met een persoonlijk getinte inhoud: vaak humoristisch, spottend, hekelend of satirisch.  Wordt soms onder pseudoniem geschreven (Renate Rubinstein als Tamar in Vrij Nederland, Simon Carmiggelt als Kronkel in het Parool). Columnisten hebben een zogeheten Narrenfreiheit, ze kunnen zich meer permitteren dan andere medewerkers aan de krant.
De column is een zeer onderschatte vorm van journalistiek, want elke dag een column schrijven is voorwaar geen sinecure. De volgende anecdote maakt dat duidelijk. Het Parool schreef eens onder zijn lezers een wedstrijd uit om een Kronkel te leveren. Wat bleek? Sommige  inzendingen waren beter dan Carmiggelts stukjes. Gevraagd naar zijn commentaar, vertelde Carmiggelt het volgende verhaaltje. In een trein zat een moeder met haar dochtertje tegenover een man, die vreselijk scheel keek. Na enige tijd zei het meisje: ‘Dat kan mijn broertje ook, maar niet zo lang.’ Schreef Carmiggelt vooral over ontmoetingen met gewone mensen, vaak in de kroeg, andere columnisten beperken zich soms tot één onderwerp, bij voorbeeld kunst, politiek, sport enz. Zo had A.B. Kleerekooper voor de Tweede Wereldoorlog in Het Volk een column onder de titel ‘Oproerige Krabbels’, waarin hij vurig propaganda maakte voor het socialisme. ‘Onovertroffen meesterstukken van kleinkunst’, aldus Piet Bakker, auteur van Ciske de Rat, die van 1921 tot 1940 bij deze krant werkte. Volgens Bakker sprak men in die tijd van ‘hoekstukkie’.
Evenmin onvermeld mag blijven Mr. Eduard Marinus Elias (1900-1967), die vanaf 1945 duizenden cursiefjes schreef: stukjes, impressies, krabbels, boutades, overpeinzingen, wijsgerigheden enz. onder de titels Praetvaria, Edouard Bouquin, Bellen Blazen (Elseviers Weekblad); Hendrik Hagenaar, Flaneur (Het Vaderland); Doesji, Tartarin, Bernard Buitenhof, Canteclaer, Peter Pienter (Succes); Floris Flaneur (Utrechts Nieuwsblad en Haarlems Dagblad) en Maandag (Algemeen Dagblad). Godfried Bomans typeerde hem bij zijn dood als ‘een ongeneeslijk romanticus’ en ‘een gentleman’.
Zie ook: feuilleton; cursief.

ComMa
Tijdschrift met als doelgroep mensen die werkzaam zijn binnen de voorlichting bij overheden.

commentaar
Tekst met de mening van ‘de krant’ over een actueel onderwerp. Kan door verschillende redacteuren zijn geschreven, maar wordt nooit ondertekend.

commercial
Reclame-uiting op radio of televisie. In het spraakgebruik vaak verward met spot, danwel spotje.
Zie ook: spot.

Commissariaat voor de Media
Zelfstandig opererend bestuursorgaan, dat op 1 januari 1988 gelijktijdig met de invoering van de Mediawet aan de slag ging. Het commissariaat ziet toe op de naleving van de Mediawet en de daaruit voortvloeiende Mediabesluiten. Daarnaast houdt het zich bezig met het toewijzen en indelen van zendtijd aan omroepinstellingen op landelijk, regionaal en lokaal niveau; het verlenen van vergunningen voor abonnee-tv; het toedelen van financiële middelen aan de landelijke en regionale omroepinstellingen, het beheren van de omroepreserves en het uitoefenen van financieel toezicht. Adres: Emmastraat 51-53, 1213 AK, postbus 1426, 1200 BK Hilversum. Tel. 035-721721. Fax. 035-721722.

Commissie van Toezicht Gedragscode VPRA
Controlerend orgaan op naleving van de gedragscode VPRA.

communicatie

communicatiekanaal
Transporteur van informatie zoals radio, televisie, tijdschrift etc.

communicatiemanagement
Het sturen van de communicatie binnen de organisatie en de communicatie van de organisatie met externe publieksgroepen.

communication abstracts
Bibliografie van ruim 200 internationale tijdschriften op het gebied van journalistiek, public relations en reclame. Verschijnt ieder kwartaal.

communiqué

compact disc
Geluidsdrager waarop de gegevens in digitale code zijn vastgelegd.

compensatieregeling
Compensatieregeling voor noodlijdende dagbladen, waarbij dagbladen voor teruglopende advertentie-inkomsten worden gecompenseerd uit de opbrengsten van radio- en tv-reclame. Sinds 1981 is op basis van de regeling, die als experiment werd ingevoerd, ongeveer 90 miljoen gulden uitgekeerd aan zestien dagbladen. Volgens een speciaal ingestelde onderzoekscommissie is het moeilijk aan te tonen wat het effect van de regeling is. De commissie stelde in 1991 vast dat de regeling ‘een bepaalde matigende werking’ heeft gehad, maar kon de vraag of dagbladen dankzij de regeling in stand zijn gehouden niet ondubbelzinnig beantwoorden.

compres gezet
Zetsel zonder interlinie.

conferentie

consonantie
Compatibiliteit van een artikel met de (voor)oordelen over de sociale groep of het land waartoe de personen in het nieuws behoren. Evenals anderen hebben journalisten de neiging in stereotypen te denken.
De Nieuwzeelandse journalist en linguist Allan Bell geeft in The Language of News Media (Oxford, 1991) als voorbeeld de verslaggeving over de veranderingen in Oost-Europa in 1989 en 1990. Volgens hem bleven de Westerse media te lang denken in termen van de Koude Oorlog.
Een goed voorbeeld in Nederland waren de reacties op de vernieling van het Auschwitz-monument in Amsterdam, zondag 31 januari 1993.  Met uitzondering van Trouw gingen de media (en autoriteiten) ervan uit dat het een geplande antisemitistische actie betrof van ‘een nog onbekende rechts-extremistische groepering’ (burgemeester Van Thijn en CIDI-directeur R. Naftaniël). In werkelijkheid was het monument van Jan Wolkers vernield door een verwarde glazenier.

controlled circulation
Gecontroleerde verspreiding, waarbij een blad alleen wordt toegezonden aan op bepaalde criteria geselecteerde personen of adressen.

converteren
Omzetten van elektronische gegevens of signalen van de ene vorm in de andere zonder de inhoud aan te tasten. Tekstverwerkingsprogramma’s bewaren teksten doorgaans met een verschillende structuur. Door conversie zijn teksten uitwisselbaar tussen verschillende programma’s, zij het dat het nog wel eens mis wil gaan met de diacritische tekens.

Cooke, Janet
‘Het verhaal van Jimmy’, zo luidde in 1980 in de Washington Post de titel van het schrijnende relaas van een achtjarige heroïneverslaafde uit de sloppenwijken van Washington. De auteur, Janet Cooke, won er de prestigieuze Pulitzer Prize mee. Het jongetje bleek een verzinsel. De journaliste moest de prijs inleveren en werd ontslagen.

coöperatieve reclame
Gezamenlijke reclame van een fabrikant of importeur en dealers of detaillisten. Vaak paginagroot en altijd voorzien van de namen en adressen van de dealers of detaillisten.

copy
Reclameterm voor tekst. Het woord copy wordt ook gebezigd om alle ingrediënten van een reclame-uiting aan te duiden: tekst, illustraties, geluid enz. In de journalistiek noemt men tekst kopij.
Zie ook: kopij.

copyright

copytaster (Eng)
Redacteur bij eindredactie of middentafel die berichten selecteert.

corps
Lettergrootte in typografische punten, ook wel genoemd fg-hoogte, omdat de lengte wordt gemeten tussen de onderkant van de g en de bovenkant van de f. Tegenwoordig worden verschillende maatsystemen gebruikt (decimaal, inch, pica). De typografische punt is een uitvinding van de Parijse lettergieter F.A. Didot (ca. 1770). De Didot-punt (of kortweg punt) meet 0,375 mm. Twaalf punten vormen tezamen een cicero of augustijn. Hoogte en breedte van zetsel worden in cicero’s gemeten, letterhoogte en interlinie (de ruimte tussen twee regels) in punten. De meeste teksten staan 8-12 punts afgedrukt, koppen variëren in grootte van 16 tot 94 punten. Pica is de typografische maateenheid in Engeland en de VS. Evenals de cicero wordt de pica (4,2 mm) onderverdeeld in 12 punten.

correcties & aanvullingen
Rubriek in NRC Handelsblad sinds 10 november 1992, waarin de redactie uit eigen beweging fouten corrigeert. De rubriek verschijnt bijna dagelijks.
Zie ook: rectificatie.

correspondent
Journalist die, meestal op vast contract, niet in vaste dienst, in binnen- of buitenland werkt voor een krant of omroeporganisatie. Hij of zij wordt meestal per stuk of dienst betaald. In het binnenland is het correspondentschap vaak een nevenactiviteit, in het buitenland doorgaans de hoofdbron van inkomsten, maar dan moet er wel voor verschillende media worden gewerkt.
Hoeveel Nederlandse journalisten in het buitenland als correspondent werkzaam zijn en voor welke media zij regelmatig een bijdrage verzorgen, is vanwege het grote aantal combinaties moeilijk vast te stellen. Het inmiddels ter zielen zijnde blad Reporter berekende het aantal correspondenten in 1989 op 211. Aan top staan de GPD (21) en NRC Handelsblad (21).

coveren

coverstory

CPRA
Chinese Public Relations Association Chinese tegenhanger van het NGPR.

credit
Zie creditline.

creditline
Ook: byline. Regeltje bij een artikel (vaak tussen haakjes) met de naam van de auteur en/of zijn functie of deelredactie, zoals Van onze verslaggever, Van onze correspondent, Van onze  medewerker, Door onze kunstredactie, Door onze correspondent Folkert Jensma. Een wel heel bijzondere ‘creditline’ verscheen op 5 november 1991 in NRC Handelsblad. Bij een artikel over een bijeenkomst van de Algemene Raad van ministers van de EG te Brussel stond de mededeling: ‘Dit is het eerste artikel van Folkert Jensma als correspondent in Brussel. Het Brusselse bureau van NRC Handelsblad bestaat voortaan uit twee mensen.’

crisisvoorlichting
Het informeren van belanghebbende publieksgroepen ten tijde van een directe crisis zoals een bomexplosie, een aardbeving etc.

cross-fade
Vloeiende overgang van beeld en/of geluid.
Zie ook: dissolve; fade.

culinaire journalistiek
Verzamelnaam voor artikelen over voedsel, drank en restaurants. Moeder van dit genre was Wina Born (Sliedrecht, 1920). Ze begon haar carrière met stukjes over muziek en beeldende kunst. In 1949 werd ze redactie-assistente bij het tijdschrift Wijn, een uitgave van de Nederlandse wijnhandel, en in 1963 kwam ze bij Romance, later Avenue. Wina Born heeft de halve wereld afgereisd, ze heeft zestig kookboeken op haar naam staan en ontelbare artikelen geschreven over wijn en eten. Bekend geworden als de koningin van het barokke taalgebruik met passages als ‘de tarbot is mollig en donzig en wordt omarmd door een zachte, subtiele saus’. (NRC Handelsblad, 13-8-90)

culturele synchronisatie
Het produceren van media-uitingen op verschillende plaatsen ter wereld volgens de normen van Noord-Amerikaanse serie.

cultuurstudies-benadering

cursief
1 Cursiefje Zie: column, 2 Term die is afgeleid van het Latijnse cursum (van currere = lopen); wordt gebruikt om een enigszins schuinstaande letter aan te duiden, ter onderscheiding van de (rechtopstaande) romein

dagblad
Persmedium dat dagelijks (behalve op zon- en feestdagen) verschijnt. Men verdeelt deze media in  gewone dagbladen, met nieuws op velerlei gebied, en zogeheten vakdagbladen zoals Cobouw en Het Financieele Dagblad, die uitsluitend nieuws en informatie op een bepaald vakgebied bevatten.

dagbladjournalistiek, prijs voor de
Jaarlijkse prijs, in 1963 ingesteld door de Vereniging De Nederlandse Dagbladpers teneinde ‘de kwaliteit van de redactionele inhoud van de dagbladen in Nederland te stimuleren’ en ‘de voorlichting en de opinievorming over problemen, die het algemeen belang raken, te bevorderen’. De prijs bestaat uit een wisselpenning en 7500 gulden.
Zie ook: persprijzen.

dagbladzegel
Belasting (‘De vuile vingers van de fiscus’) van 1812-1869 geheven op kranten en tijdschriften (op basis van de oppervlakte) en op afzonderlijke advertenties. Het zegel hield de abonnementsprijzen hoog en de oplagen laag. De belasting was erg hoog, in 1861 zo’n 31 tot 57 procent van de abonnementsprijzen. De Nederlandse bladen brachten per jaar 700.000 gulden aan zegelbelasting op en nergens in Europa werd de pers zo zwaar belast als bij ons. Na de afschaffing maakte de Nederlandse pers een snelle ontwikkeling door: enerzijds naar een pluriforme richtingpers (liberaal, protestants, katholiek en socialistisch) en anderzijds naar een niet-richtinggebonden volkspers.

DAGMAR
Defining Advertising Goals for Measured Advertising Results, een in 1961 verschenen samenvatting van het werk van een commissie van de Amerikaanse Bond van Adverteerders (ANA). De waarde van DAGMAR bestaat uit het besef dat in de briefing van adverteerder aan reclamebureau gewerkt moet worden met communicatieve criteria.

dailies
Al het opnamemateriaal van een dag.

dameskrant  
Spotnaam voor de Oprechte Haarlemsche Courant vanwege zijn populaire rubriek met familieadvertenties.

data
Zie: gegevens. Zie ook: databank; dataverwerking.

databank
Een of meer computerbestanden met gegevens waaruit op verschillende manieren een selectie te maken is. Veel geraadpleegde databanken met full text bestanden zijn: Profile (verwijzingen naar en eventueel tekst uit de Guardian, Times, Daily Telegraph, Washington Post, Economist, Financial Times en New Scientist), PARAC (parlementaire informatie) en de Nederlandse persdatabank (alle ANP- en IPS-artikelen en eigen werk van NRC Handelsblad). Het nadeel van databanken is dat het gebruik flink in de papieren kan lopen en voor beginners niet eenvoudig is. Met uitzondering van NRC Handelsblad en Het Financieele Dagblad maakt de dagbladjournalistiek slechts op kleine schaal gebruik van databanken. Redacties van vakbladen zijn vertrouwder met het medium. [actualiseren]
Zie ook: database; informatiedragers.

dataverwerking
Verwerking van gegevens door, doorgaans, de computer.

Daily Bulletin

deadline
Tijdstip waarop de krant sluit voor aanvoer van kopij. Toen kranten nog uit lood werden gezet, was de uitdrukking: ‘De krant zakt om …’. Door de overschakeling van lood naar fotografisch zetten zijn deadlines maar ten dele naar een later tijdstip verschoven. Inderdaad kan kopij later worden aangeleverd, omdat de zettijd korter is, maar uiteindelijk wordt de deadline bepaald door de expeditie- en bezorgtijd. Zo is een probleem, dat de vrachtwagens die de kranten naar de uitdeelposten brengen, kunnen vastzitten in het verkeer. Problemen met de bezorging noopten het Utrechts Nieuwsblad in januari 1992 zelfs de stadseditie als eerste te gaan draaien, wat zeer ongebruikelijk is in de krantenwereld.
Overigens kent een krant niet één deadline, elke pagina heeft een eigen deadline en wee de journalist, die hem overschrijdt! Maar in noodgevallen en zeker bij belangrijke gebeurtenissen zit er nog wel wat rek in. Desnoods komt de krant later ‘op straat’. Dat moet kunnen en dat gebeurt ook, want welke krant zou zich een herhaling durven permitteren van hetgeen een verslaggever in 1929 overkwam? Op weg naar huis, was hij getuige van het afbranden van het Paleis van Volksvlijt te Amsterdam. De krant gebeld. Het volgende gesprek ontspon zich. 
– ‘Het Paleis voor Volksvlijt staat in brand.’
– ‘Fijn kerel.  Ga maar lekker kijken.’
– ‘En de krant?’
– ‘Die is dicht.’
 – ‘Kun je hem niet openhouden?’
 – ‘Denk ik niet aan, mag niet van de baas. Ik mag geen seconde te laat komen. Anders ga ik eruit.’
– ‘Riskeer het dan.’
– ‘Ik zal wel gek zijn, ik heb het zwart op wit. Dag kerel.’
Zie ook: stop de persen.

Declaration of Principles
Bijlage bij het eerste persbericht in de geschiedenis, opgesteld door Ivy Ledbetter Lee in 1906, toen hij de perscontactman was tijdens de Anthracite Coal Strike, en voortvloeiend uit de gedachte: the public be informed. Hierin belooft Lee voortaan op alle vragen van de pers een antwoord te geven.

declareren
Een declaratie indienen van gemaakte onkosten. Vormt nog wel eens een bron van conflict tussen hoofdredactie, die de uitgaven probeert te beheersen, en journalist, die op deze manier zijn salaris wil opkrikken.Journalist M.J. (Rie) Brusse (1873-1941), vooral bekend door Boefje, zijn boek over een Rotterdams straatschoffie, werd in 1893 bij De Telegraaf ontslagen om een ruzie over een declaratie voor twee saucijzenbroodjes (in plaats van één) en een kopje koffie bij de wedrennen in Bussum.

Deep Throat
Naam van de anonieme bron die Washington Post verslaggevers Carl Bernstein en Bob Woodward van informatie voorzag in de zogeheten Watergate affaire. De identiteit van deze informant bleef het best bewaarde geheim in Washington totdat William Mark Felt (91), de gepensioneerde onderdirecteur van de FBI, in mei 2005 bekend maakte dat hij Deep Throat was geweest. De term is een variant op het krantenjargon ‘deep background’ en vormt een toespeling op de toenmalige gelijknamige bestseller uit de Amerikaanse porno-filmindustrie.
Zie ook: Watergate.

dekking
Bereik in de doelgroep. Als de dekking van een bepaald medium bijvoorbeeld 40 procent is, wil dit zeggen dat 40 procent van de doelgroep wordt bereikt.
Zie ook: bereik; oplage.

dekkingspercentage
Verhoudingsgetal tussen het aantal abonnees op een persmedium en het aantal PTT-afgiftepunten in een gebied, vermenigvuldigd met honderd. Onder een PTT-afgiftepunt wordt verstaan een particuliere brievenbus. Het aantal afgiftepunten valt globaal samen met het aantal huishoudens. Een dekkingspercentage geeft dan ook vrij nauwkeurig aan welke percentage huishoudens in een gebied op een persmedium is geabonneerd.
Zie ook: bereik; dekking; oplage; oplagecijfers.

democratic participiant media theorie
Theorie over de media die stelt, dat de media voor allen toegankelijk moeten zijn (McQuail).

demografische variabelen
Variabelen zoals leeftijd, opleidingsniveau, beroep etc., die tijdens de segmentatie van de doelgroep onderzocht en aan de communicatieve predisposities gekoppeld worden (Van Woerkum).

deontologie
Vooral in Vlaanderen gebruikt jargon voor ‘beroepscode of ‘ethiek’.

desktop publishing

dia
Fotografisch beeld, gewoonlijk gekleurd en positief, op transparante film.

diachronische communicatie
Communicatie, waarbij de zender en ontvanger op gelijke voet staan, waardoor tweerichtingscommunicatie ontstaat.

diagonaal methode

diapositief
Witte letters op een donkere achtergrond. Over het algemeen lastig leesbaar.

diaprojector
Projector voor het tonen van dia’s.
Zie ook: dia.

dicht
Journalistiek jargon voor: de deadline is verstreken, in de uitdrukkingen ‘De krant zit dicht’ of ‘De pagina zit dicht’.

didotpunt
Typografische maateenheid. De didotpunt meet 0,375 mm; wordt ook gewoon punt (pt) genoemd. Vernoemd naar de Franse lettergieter François Didot.
Zie ook: corps.

diepdruk
Druktechniek waarbij de te drukken tekst of afbeelding verdiept op een metalen plaat is gesneden, met drukinkt ingerold en afgewist. in de verdiepte delen blijft de inkt achter en drukt men papier op de plaat, waardoor de achtergebleven inkt door het papier wordt opgenomen.

diepte interview
Type interview waarbij het er om gaat om zo snel mogelijk achter de beleving van mensen te komen door een bepaalde volgorde van gerichte vragen te hanteren.

digitale fototransmissie

dikke Van Dale

direct mail
Elke vorm van rechtstreekse reclame die geadresseerd per post wordt verspreid. Veel gebruikt door postorderbedrijven en bepaalde tijdschriften (Readers Digest, Time etc.). Rechtstreekse reclame die niet geadresseerd wordt verspreid maar bijvoorbeeld in winkelstraten of onder ruitewissers wordt uitgedeeld, noemt men ‘direct non-mail’.
Zie ook: brievenbusreclame.

dissolve
Overvloeier in de beelden.

divisie
Streepje ter breedte van 1/3 à 1/2 lettercorps en meestal iets dikker dan een kastlijntje; wordt altijd gebruikt als afbrekingsteken aan het eind van een regel en vaak als koppelteken (Grafisch woordenboek, Amerongen 1985.)

document

documentalist

documentatie
Het gericht verzamelen van informatie in archieven, bibliotheken, musea enz. met het doel deze als achtergrondinformatie te gebruiken of deze direct te publiceren.
Zie ook: informatiedragers.

documentatiecentrum

documentatiemateriaal

doelgroep  
1 Groep mensen of organisaties waar een bepaalde voorlichtings of PR activiteit op gericht is. 2 Lezers, luisteraars of kijkers.

dog leg
Tekstkolom die naast de kop begint, ook wel blindlezen genoemd.

doorgeven

dorpsbladen
Doorgaans weekbladen die in kleine regio’s verspreid worden en enkel plaatselijk nieuws berichten.

dossier

double spread
Foto, illustratie of artikel over twee naast elkaar liggende pagina’s.
Zie ook: middenpagina

DPRG
Deutsche Public Relations Gesellschaft Duitse tegenhanger van het NGPR.

draaiboek
Produktieplan voor reportage of omroep-opname, inclusief scenario en uitvoering. Een ‘draaiplan’ is het concrete produktieschema van de opnamen.

driestarren
Hoofdartikel van Kuyper in De Standaard.

droit de réponse
Wettelijk recht voor een persoon, die in een periodiek ter sprake is gebracht, om in diezelfde periodiek zonder kosten op de publikatie te reageren. België, Duitsland en Frankrijk (sinds 1822) kennen zo’n recht op antwoord. Iedereen die in een medium herkenbaar wordt aangeduid, heeft het recht in datzelfde medium te reageren. ‘De Belgische minister van landsverdediging Paul van den Boeynants maakte er in de jaren zeventig een gewoonte van om dit recht van antwoord te misbruiken. Hij bracht in zijn brieven nooit argumenten naar voren, hij weersprak argumenten niet en journalisten kregen de opdracht om hun dossiers beter te bestuderen’, aldus Sanne ten Hoove (Grenzen in de journalistiek. UitsprakenRaad voor de Journalistiek 19872003). Van een stortvloed aan reacties is in België tegenwoordig geen sprake meer: in totaal gaat het om een tiental per maand bij alle media (NR C Handelsblad, 25 februari 2005). De Nederlandse praktijk is dus nogal pover vergeleken met andere landen; zeker als je naar de televisie kijkt. In België geldt het recht op antwoord sinds 1997 ook voor radio en tv, zij het dat dit iets beperkter is dan bij de schrijvende media. In Nederland kan men alleen via tussenkomst van de rechter een persorgaan verplichten een rectificatie op te nemen

drukkerij
Werkplaats waar gedrukt wordt. Tot in de jaren zeventig werden in Nederland de kranten in lood gezet. Sindsdien is het zet- en drukproces grotendeels geautomatiseerd. Tachtig procent van de Nederlandse dagbladen wordt gedrukt op een vierkleuren offset-rotatiepers.
Zie ook: drukpers; zetduiveltje.

drukpers
Pers waarop de krant wordt gedrukt. Op 29 augustus 1992 legde een stroomstoring in de persen van het dagblad De Gelderlander het telefoonnet in de regio Arnhem-Nijmegen lam. Slechts een kwart van de abonnees kreeg de krant in de bus. Doordat de andere abonnees de klachtendienst probeerden te bellen, raakte het telefoonnet overbelast.

drukproef
Kopie van gezette tekst in de definitieve layout. Te onderscheiden van de ‘strokenproef’, losse stroken gezette tekst, vaak zonder koppen.

drukwerk
Verzamelnaam voor allerhande geschreven media zoals folders en brochures.

dummy
Vel papier met voorbedrukte kolomlijnen om de opmaak van een pagina op te schetsen. Ook: model van een boek of tijdschrift met alleen de voltooide omslag en het juiste aantal pagina’s om een indruk te geven van het uiteindelijke produkt.

duotoon
Zie: duplex.

duplex
Twee, onder verschillende rasterstanden gemaakte, opnamen van hetzelfde object waarvan de ene contrastrijker is dan de andere, zodat door het afdrukken in twee kleuren een bepaald effect wordt verkregen; wordt ook dubbeltoon of duotoon genoemd.

Dutch Australian Weekly
Blad voor de Nederlandse gemeenschap in Australië. Magazine-formaat, 24 pagina’s, oplage 9000 exemplaren, verschijnt eenmaal per veertien dagen.

E mail
Electronic mail, vorm van postverzending via een computernetwerk.

economie van het dagbladuitgeverijbedrijf  
Bijzondere leerstoel aan de faculteit voor sociale en politieke wetenschappen van de Universiteit van Amsterdam, in 1989 ingesteld door de NDP voor de ‘verbreding en verdieping van de kennis over de economische aspecten van het dagbladbedrijf’.
Zie ook: Maarten Rooij-stichting.

editie
Deel van de oplage, dat voor een bepaald verspreidingsgebied is bestemd. Op de rechterbovenhoek van de krant staat vaak met sterretjes of een lettercombinatie aangegeven welke editie men in handen heeft. Omdat de edities voor de buitengewesten als eerste worden gedrukt, betekent dit dat zij ook de minst actuele voorpagina krijgen (en andere pagina’s, die tijdens het drukproces worden gewisseld).
Het Vrije Volk was na de oorlog kampioen van het editiestelsel met op het hoogtepunt van haar bloei 44 edities. Het stelsel was niet alleen duur, maar het eiste ook bijzonder veel van de werknemers. Van redacteuren in de provincie werd verwacht, dat ze vierentwintig uur per etmaal zo niet in touw, dan toch beschikbaar waren.
Naast vaste edities brengen kranten zo nu en dan extra edities uit, die niet altijd als zodanig zijn te herkennen. Zo maakte De Volkskrant in de nacht van het begin van de luchtaanvallen op Irak en Koeweit drie edities, waarbij van de laatste 50.000 exemplaren extra werden gedrukt. Het begin van het landoffensief was voor NRC Handelsblad aanleiding om op zondag 24 februari 1991 met een extra editie uit te komen.
NRC Handelsblad heeft naast de dagkrant een overzeese weekeditie, gedrukt op flinterdun papier, die per luchtpost wordt verstuurd. De krant is bestemd voor Nederlanders in den vreemde, die op deze manier op de hoogte blijven van de belangrijkste gebeurtenissen in het moederland, gepresenteerd middels vaak aangepaste berichten uit de dagkrant.
Maar in het algemeen denken we bij het woord editie toch aan (een) plaatselijke of regionale pagina(‘s) en de eerlijkheid gebiedt te zeggen, dat het werk hiervoor niet in hoog aanzien staat bij de collega’s van andere deelredacties. Alsof regio-redacteuren zich alleen zouden bezig houden met het maken van berichtjes over ‘van hun fiets gewaaide weduwen’.
Zie ook: kopblad; regio.

editorial
Angelsaksische term voor het redactionele deel van een persmedium. In de USA is het bijvoorbeeld gebruikelijk om bij de plaats van een advertentie te verzoeken: ‘Next to editorial’.

educatieve voorlichting
Voorlichting gericht op het oplossen van problemen en het de ontvanger(s) mogelijk te maken om zichzelf te helpen.

één op één
Afdrukken op ware grootte van een foto of illustratie. Verkleiningen en vergrotingen worden aangegeven in percentages.
Zie ook: diagonaal methode.

effectevaluatie
Onderzoek naar de resultaten (effecten) van een voorlichtingsprogramma.

eigen nieuwsgaring
Zie: nieuwsgaring.

eiland-advertentie
Zie: ingezonden mededeling.

eindredacteur
Redacteur belast met het bewaken van de redactieformule. Hij selecteert, keurt en bewerkt de bijdragen.
Zie ook: redactionele organisatie.

eindredactie
Deelredactie, die de kopij selecteert, keurt en bewerkt.

embargo
Verzoek van een organisatie of overheidsdienst om informatie niet voor een bepaald tijdstip te publiceren. Volgens de Raad voor de Journalistiek kan een embargo niet eenzijdig worden opgelegd. Het Nederland Genootschap van Hoofdredacteuren heeft in 1983 een regeling opgesteld met richtlijnen voor een embargo-verzoek:

1 Nieuws is vrij voor publikatie.
2 Een embargo-verzoek wordt slechts ingewilligd bij informatie over nieuws dat nog moet ontstaan (uitspreken van redevoeringen, indienen van wetsontwerpen, uitbren­gen van jaarverslagen, verlenen van onderscheidingen).
3 De reden van het embargo-verzoek moet worden vermeld.
4 Het embargo heeft alleen betrekking op informatie die zich tot dusver aan de kennis onttrok.
5 Het embargo vervalt zodra de desbetreffende informatie via anderen bekend is gemaakt.

embleem
Zie: logo.

enquête
Vorm van onderzoek waarbij een enqueteur van tevoren opgestelde vragen voorlegt aan een respondent en hem/haar de keuze biedt uit voorgegeven antwoorden.

enquêtemoe

EPC
European Publishers’ Council

ethiek

European, The
Pan-Europese krant

Europese milieuprijs
Prijs ter waarde van 10.000 ecu (23.000 gulden), ingesteld door de Europese commissie. Voor het eerst in 1992 uitgereikt aan Marc van den Broek en Piet van Seeters van de milieuredactie van de Volkskrant.

evaluerend portret
Persoonsbeschrijving met een evaluerend karakter.
Zie ook: profiel; portret.

evenement
Verzamelnaam voor activiteiten zoals congressen, symposia, tentoonstellingen etc.

evenementenlijst
Lijst van voor de organisatie van belang geachte evenementen.

exclusief
Wordt gezegd van nieuws of onderwerp waarover men bij de concurrent niets leest.
Zie ook: primeur; scoop.

excursie
Bezoek aan een organisatie of instelling, die doorgaans bestaat uit een rondleiding aldaar.
Zie ook: persreis.

exposure
Zie: confrontatie.

expressiefunctie van de media
De media zijn een podium voor individuen en groepen om opvattingen te uiten en hun eigen politieke, sociale en culturele identiteit te verwerkelijken.

extension education
Amerikaanse term voor voorlichting, die inhoudt dat mensen geholpen worden bij het nemen van beslissingen, opdat zij in het vervolg zelf dergelijke beslissingen kunnen nemen.

external pacing
Term die aangeeft dat de persoon die met een medium wordt geconfronteerd, geen invloed kan uitoefenen op de snelheid of volgorde waarmee hij de communicatieve uitingen waarneemt. External pacing treedt op bij film, RTV en bij reclameborden langs de snelweg.

externe voorlichting
Voorlichting door een organisatie of (overheids)instelling aan publieksgroepen daarbuiten.

externe betrekkingen
De contacten tussen de organisatie enerzijds en personen, groepen of organisaties daarbuiten anderzijds.

externe communicatie
Het communiceren door de organisatie naar de externe publieksgroepen.

eye-catcher
Blikvanger. Opvallend beeld, bericht of in het oog springende illustratie.

  1. No comments yet.

  1. No trackbacks yet.